رمانی که کهنه نمی‌شود | شهرآرا


راز ماندگاری بعضی رمان‌ها چیست؟ چرا بعضی داستان ها، با اینکه سال‌ها پیش نوشته شده اند، همچنان خواننده دارند؟ چه عناصری سبب می‌شوند که یک رمان، مشابه یک بنای استوار و کهن تاریخی، «ز تندباد حوادث» سالم و سربلند بیرون آید و برای آیندگان باقی بماند؟ تاکنون پاسخ‌های گوناگونی به این پرسش داده اند؛ مانند استحکام فنی و تکنیکی متن، قوت پیرنگ، شخصیت پردازی دقیق شخصیت‌ها و به ویژه، خلق قهرمان‌ها و ضدقهرمان‌های ماندگار که به بقای داستان کمک می‌کنند. لحظات و آنات فراموش نشدنی و در اصطلاح، وضعیت‌های نمایشی یا همان دراماتیک به یادماندنی و شاید از همه مهم تر، پرداختن هنرمندانه به مشترکات فردی و اجتماعی انسان‌ها که مستقل از زمان و مکان و فرهنگ، از دیرباز بوده اند، همچنان هستند و در آینده نیز دوام خواهند داشت.

بازار خودفروشی» [Vanity fair] اثر ویلیام تکری [William Makepeace Thackeray]

انسان، از هنگامی که ساده ترین و ابتدایی ترین جامعه‌ها را شکل داده است، و از زمانی که به شناختی حداقلی از خود و اطرافیانش رسیده است، در جای جای این کره خاکی، پدیده‌هایی چون عشق، نفرت، خشم، حسد، بُخل، غرور، سوگ، مرگ دیگران، چشم و هم چشمی، احسان، ایثار، شجاعت، عدالت، ظلم، پاک دامنی، خیانت، افراط و تفریط و اعتدال، و مواردی از این دست را تجربه کرده است و از آن طرف، نویسندگان بزرگ، به مثابه تجربه نگارانی چیره دست که هم تجربه‌های شخصی خویش را آگاهانه گزارش می‌کنند و هم، توان ثبت و ضبط تجربه‌های زیسته دیگران را دارند، این گونه امور مشترک بشری را، مایه و ملاط محصول ادبی خود قرار داده اند و با این کار، سبب ماندگاری داستان‌های حاوی این گونه امور شده اند.

در واقع، تا زمانی که «انسان» عاشق شود، فارغ شود، حسادت ورزد، کینه داشته باشد یا از خطای دیگران چشم بپوشد، از درون با خودش در جنگ باشد یا بالعکس، به صلح درونی یا رضایت باطنی برسد، اهل فضل فروشی و خودستایی باشد یا فروتنی پیشه سازد، و ده‌ها مورد مشابه دیگر، رمان‌هایی چون «بازار خودفروشی» [Vanity fair] اثر ویلیام تکری [William Makepeace Thackeray] باقی می‌مانند و خوانده می‌شوند. در ادامه، ضمن عرض پوزش بابت به درازا کشیده شدن مقدمه، به چند نکته پیرامون این رمان و ترجمه درخشان منوچهر بدیعی می‌پردازیم که به نظر اهل فن، یکی از زیباترین و کامل ترین ترجمه‌های رمان‌های غربی به زبان فارسی است.

رمان دو شخصیت محوری دارد، با دو خلق وخو و پیشینه تربیتی کاملا متفاوت که در فصل اول داستان، در حال دانش آموخته شدن از یک دبیرستان شبانه روزی هستند: خانم «آملیا سِدلی» که دختر «یک تاجر اصیل بریتانیایی (ص47)» است؛ مادری مهربان و خوش قلب دارد، و از نعمت رشد یافتن در خانواده ای آرام و کم تنش بهره مند بوده است؛ و از آن طرف، خانم «ربکا شارپ»: «پدر ربکا نقاش بود. او رغبت تامی به قرض دار شدن داشت و همواره جانب میخانه را می‌گرفت. از آنجا که با دشواری بسیار زندگی می‌کرد و تا شعاع یک مایلی اطراف محله ای که در آن می‌زیست، به مردم بدهکار بود، به فکرش رسید با زنی فرانسوی که آوازخوان اُپرا بود ازدواج کند تا بلکه وضع خود را سامان بخشد. ربکا هرگز به شغل پَست والده خود اشاره نمی‌کرد (ص38)». در همان اوایل داستان، ربکا به آملیا می‌گوید: «خیلی فرق می‌کند که آدم مثل تو پدر و مادر داشته باشد. پدر و مادر مهربان و پولدار و بامحبتی که هر چه بخواهی به تو می‌دهند، و محبتشان از هر چیزی بیشتر ارزش دارد! بابای بیچاره من چیزی نداشت که به من بدهد (ص43).»

این دو دختر جوان که در دوران تحصیل در مدرسه شبانه روزی، همدم هم بوده اند، پس از مدتی ازدواج می‌کنند؛ دو ازدواج متفاوت، با انگیزه‌هایی مختلف و برای رسیدن به اهدافی متفاوت. جالب است که در ادامه، این دو بانوی متاهل که هر یک نماینده طبقه ای از زنان عصر ویکتوریای انگلستان هستند، تقریبا به طور هم زمان صاحب فرزند می‌شوند؛ دو پسر دوست داشتنی که البته دوران رشد، و در نتیجه، آینده متفاوتی دارند. افزون بر این ها، زندگی این دو دوست دیرینه، سرشار است از اتفاقات ریز و درشت، و حوادث مثبت و منفی فراوان که در اغلب موارد ظاهر مشابهی دارند، اما واکنش آملیا و ربکا به آن رخدادها کاملا متفاوت است. بدین ترتیب، رمان «بازار خودفروشی» بازه ای تقریبا بیست ساله (از 1811 تا حدود 1830 میلادی) از زندگی پر فراز و نشیب این دو بانو و خانواده‌های گسترده آن‌ها و همسرانشان و دوستان دور و نزدیک آن‌ها را پوشش می‌دهد و در این میان، نیم نگاهی به بعضی شخصیت‌های تاریخی و رخدادهای واقعی (مانند ناپلئون، دوکِ وِلینگتون و نبرد رو در روی این دو، در واترلو، در روز یکشنبه 18 ژوئن 1815) نیز دارد.

اجازه دهید پایان بخش این نوشتار، سپاس نامه کوتاهی باشد از مترجم زبان دان و خوش ذوق رمان که ضمن تلاش برای برگردان متن اصلی، با بهره گیری از زبانی سلیس، طبیعی، فاخر و فخیم که هم سطح زبان نویسنده باشد، استفاده دقیق و به اندازه ای کرده است از گنجینه پربهای ادبیات کهن فارسی، و به ویژه غزلیات حافظ. عنوان رمان برگرفته از این بیت لسان الغیب است در تصحیح سایه: در کوی ما شکسته دلی می‌خرند و بس/ «بازار خودفروشی» از آن سوی دیگر است؛ و عباراتی چون «رضا به داده بده (ص66)»، «دختر رَز (ص91)»، «بر قامت او دوخته اند (ص268)»، «طالعش مدد کرده بود (ص515)»، «نازپرورده تنعم (ص534)»، «فراغتی و کتابی و گوشه چمنی (ص775)» و ده‌ها مورد دیگر، نشان دهنده ارادت ایشان به حافظ.

[«بازار خودفروشی» با ترجمه منوچهر بدیعی توسط نشر نیلوفر منتشر شده است.]

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

پس از ۲۰ سال به موطن­‌شان بر می­‌گردند... خود را از همه چیز بیگانه احساس می‌­کنند. گذشت روزگار در بستر مهاجرت دیار آشنا را هم برای آنها بیگانه ساخته است. ایرنا که که با دل آکنده از غم و غصه برگشته، از دوستانش انتظار دارد که از درد و رنج مهاجرت از او بپرسند، تا او ناگفته‌­هایش را بگوید که در عالم مهاجرت از فرط تنهایی نتوانسته است به کسی بگوید. اما دوستانش دلزده از یک چنین پرسش­‌هایی هستند ...
ما نباید از سوژه مدرن یک اسطوره بسازیم. سوژه مدرن یک آدم معمولی است، مثل همه ما. نه فیلسوف است، نه فرشته، و نه حتی بی‌خرده شیشه و «نایس». دقیقه‌به‌دقیقه می‌شود مچش را گرفت که تو به‌عنوان سوژه با خودت همگن نیستی تا چه رسد به اینکه یکی باشی. مسیرش را هم با آزمون‌وخطا پیدا می‌کند. دانش و جهل دارد، بلدی و نابلدی دارد... سوژه مدرن دنبال «درخورترسازی جهان» است، و نه «درخورسازی» یک‌بار و برای همیشه ...
همه انسان‌ها عناصری از روباه و خارپشت در خود دارند و همین تمثالی از شکافِ انسانیت است. «ما موجودات دوپاره‌ای هستیم و یا باید ناکامل بودن دانشمان را بپذیریم، یا به یقین و حقیقت بچسبیم. از میان ما، تنها بااراده‌ترین‌ها به آنچه روباه می‌داند راضی نخواهند بود و یقینِ خارپشت را رها نخواهند کرد‌»... عظمت خارپشت در این است که محدودیت‌ها را نمی‌پذیرد و به واقعیت تن نمی‌دهد ...
در کشورهای دموکراتیک دولت‌ها به‌طور معمول از آموزش به عنوان عاملی ثبات‌بخش حمایت می‌کنند، در صورتی که رژیم‌های خودکامه آموزش را همچون تهدیدی برای پایه‌های حکومت خود می‌دانند... نظام‌های اقتدارگرای موجود از اصول دموکراسی برای حفظ موجودیت خود استفاده می‌کنند... آنها نه دموکراسی را برقرار می‌کنند و نه به‌طور منظم به سرکوب آشکار متوسل می‌شوند، بلکه با برگزاری انتخابات دوره‌ای، سعی می‌کنند حداقل ظواهر مشروعیت دموکراتیک را به دست آورند ...
نخستین، بلندترین و بهترین رمان پلیسی مدرن انگلیسی... سنگِ ماه، در واقع، الماسی زردرنگ و نصب‌شده بر پیشانی یک صنمِ هندی با نام الاهه ماه است... حین لشکرکشی ارتش بریتانیا به شهر سرینگاپاتام هند و غارت خزانه حاکم شهر به وسیله هفت ژنرال انگلیسی به سرقت رفته و پس از انتقال به انگلستان، قرار است بر اساس وصیت‌نامه‌ای مکتوب، به دخترِ یکی از اعیان شهر برسد ...