زیبایی چقدر اهمیت دارد؟ | شرق


کتاب «درآمدی تصویری بر زیبایی‌شناسی» [Introducing Aesthetics: A Graphic Guide] مانند فیلم مستندی است که با استفاده از تصاویری مانند نقاشی‌های کمیک‌بوک، به شرح و تفصیل مفاهیم زیبایی‌شناسی از منظر فیلسوفان، نقاشان، شاعران و رمان‌نویسان دهه‌های طلایی می‌پردازد. فرم کتاب در نگاه اول معطوف به زیبایی‌شناختی است، اما کم‌کم زیبایی‌های تصویری جای خود را به بحث‌های اقتصادی، سیاسی و ادبی می‌دهند. ترتیب کتاب بر مبنای ادوار تاریخی نیست و همین نکته خود سبب شده که نقطه‌عطف زیبایی‌شناختی زیر سایه نظریات متقدم و متأخر نرود.

خلاصه کتاب درآمدی تصویری بر زیبایی‌شناسی» [Introducing Aesthetics: A Graphic Guide] کریستوفر کول وانت [Christopher Want]

شروع کتاب با این جمله از جان کیتس، شاعر رمانتیک آغاز می‌شود: «زیبایی حقیقت است و حقیقت زیبایی».
این جمله که حالت پرسش‌گونه‌ای دارد، در صفحات بعدی این کتاب به منشأ اصلی زیبایی‌شناسی می‌رسد و سپس فیلسوف آلمانی، گوتلیب باومگارتن، آن را در ارتباط با مباحث مربوط به شعر پایه‌ریزی می‌کند. همان‌طور در ادامه صحبت‌هایی از اسکار وایلد به میان می‌آید و در یک منظر سه نقاش معروف یعنی اندی وارهول، جکسون پولاک و بارنت نیومن مورد بررسی اجمالی زیبایی‌شناختی قرار می‌گیرند. این نگاه کلی، مخاطب را آماده برای ورود به جهان فلسفی زیبایی‌شناختی می‌کند و برای شروع در این زمینه، نویسنده نظریات دو فیلسوف مهم تاریخ یعنی سقراط و افلاطون را بسط و گسترش می‌دهد.

افلاطون زیبایی‌شناختی را از منظر شاعرانگی مورد تفحص قرار می‌دهد و در برابر این نگاه، صحبت نیچه قرار می‌گیرد. همان‌طور که ذکر شد، مبنای کتاب بر اساس نظریات تاریخی در مبنای زمانی جلو نمی‌رود و هرجا که دو یا چند فیلسوف مقابل یا کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، نظرات بیان می‌شود. ارسطو، فیلسوف بعدی است که این بحث را مطرح می‌کند: «من علاقه‌ای ندارم که هنر را بر اساس سطح ارتباطش با حقیقت یا ارزش اخلاقی آن ارزش‌گذاری کنم». همین گفته باب مباحث «هنر و مخاطب»، «هنر و واقعیت» را باز می‌کند. این مباحث که شاخه‌های بسیاری به آن افزوده می‌شود، ناتمام نمی‌ماند و کریستوفر کول وانت [Christopher Want] به مباحث فیلسوفانی مانند توماس آکویناس و آگوستین می‌پردازد. اما مگر می‌شود صحبت از زیبایی‌شناختی مطرح شود و نام و آثار نقاشان معروف به میان نیاید! نقاشی‌هایی از دوران قرون وسطی و سپس دوران رنسانس سبب می‌شود مباحث قبلی بهتر جا بیفتد. درست در همین موقع است که فلسفه مستقیما به نقاشی می‌پردازد. نقاشی‌های داوینچی، رافائل، جورجو وازاری و ولاسکس از منظر میشل فوکو مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرند. سپس صحبت‌های کانت و دریدا به میان می‌آید و تقابل نقاشی و فلسفه به چالش کشیده می‌شود.

این مباحث ادامه می‌یابد تا سرفصل سرچشمه‌های زیبایی مدرن و سه فیلسوف مهم این دوره یعنی نیچه، فروید و مارکس مطرح می‌شود. در این فصل زیبایی‌شناختی گسترش می‌یابد. نیچه شجاعانه تقابل ادعایی «سوژه» و «دیگری» را نادیده می‌گیرد. نیچه در این ارتباط می‌گوید: «من برخلاف کانت و هگل، این نکته را تشخیص دادم که از لحاظ منطقی غیرممکن است که سوژه را به‌ واسطه ارتباطش با امر ناشناخته (دیگری) تعریف کنیم». سپس فروید از منظر روانکاوی به بحث زیبایی‌شناختی می‌پردازد. این گفته کوتاه فروید موضع او را مشخص می‌کند: «سوژه یکپارچه محصول توهم خود است که از ناتوانی در تشخیص تعارض‌های عمیق روان ناشی می‌شود».

نقاشی پیکاسو و مشخصا نقاشی «سنت‌آن و مریم مقدس و دو نفر دیگر» از داوینچی مورد نگاه فروید در بحث ناخودآگاه قرار می‌گیرد و زیبایی‌شناختی روانکاوانه گام مهمی در این نکته ایجاد می‌کند. سپس صحبت کارل مارکس درباره از‌خودبیگانگی سرمایه‌داری با توجه به اصل هنر بیان می‌شود و در این بین برش‌هایی از صحبت‌های اسکار وایلد و کاندینسکی اساسا بحث را به رمانتیسم می‌کشاند. در فصل رمانتیسم از جوزف ترنر (نقاش)، تامس هاردی (رمان‌نویس) سخن به میان می‌آید و سپس در مبحث رئالیسم، رمان‌نویسانی همچون سروانتس، بالزاک، دیکنز، گورکی، تولستوی و توماس مان، از منظر گئورک لوکاچ بررسی می‌شوند. این مسیر با رئالیسم برشتی و زیبایی‌شناسی کمونیستی ادامه می‌یابد و بحث‌های فیلسوفانی مانند بنیامین، آدورنو و هایدگر سرفصل‌های زیباشناختی را پیش می‌برد و با مقایسه‌کردن صحبت‌های این فیلسوفان با نقاشان و نویسندگان آهسته وارد مباحث پست‌مدرنیستی می‌شود.

مبحث مدرنیسم و پست‌مدرنیسم در کتاب «درآمدی تصویری بر زیبایی‌شناسی» جزء جذاب‌ترین فصل‌های این کتاب به شمار می‌آید؛ چراکه مثال‌ها در نقاشی ملموس‌تر می‌شود. در این بخش بحث‌های لکان، دوبور، آنتونیو نگری، بودریار و بارت آورده می‌شود. سپس دو فیلسوف شهیر مدرنیسم و پست‌مدرنیسم یعنی دلوز و لیوتار به جمع‌بندی نهایی زیبایی‌شناختی در هنر می‌پردازند. در میان گفته‌های این افراد، نقاشی‌های هانس هلباین، بارنت نیومن و مارسل دوشان بررسی می‌شود و نکات درخور توجهی در ارتباط زیبایی‌شناختی و هنر بیان می‌شود.

کریستوفر کول وانت، نویسنده و استاد دانشگاه که پیش از این کتاب‌های مهمی در زمینه فلسفه و هنر از‌جمله فلسفه قاره‌ای منتشر کرده بود، در این اثر سعی کرده است به شکلی گرافیکی، مباحث پیچیده زیبایی‌شناختی را از زبان فیلسوفان در ارتباط با نقاشی و ادبیات به‌ صورت قابل‌فهمی به مخاطب عرضه کند و شمایل جدید تصویری را در قالب‌های متفاوتی در کتابش بگنجاند و به علاقه‌مندان هنر ارائه کند.

............... تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

همه انسان‌ها عناصری از روباه و خارپشت در خود دارند و همین تمثالی از شکافِ انسانیت است. «ما موجودات دوپاره‌ای هستیم و یا باید ناکامل بودن دانشمان را بپذیریم، یا به یقین و حقیقت بچسبیم. از میان ما، تنها بااراده‌ترین‌ها به آنچه روباه می‌داند راضی نخواهند بود و یقینِ خارپشت را رها نخواهند کرد‌»... عظمت خارپشت در این است که محدودیت‌ها را نمی‌پذیرد و به واقعیت تن نمی‌دهد ...
در کشورهای دموکراتیک دولت‌ها به‌طور معمول از آموزش به عنوان عاملی ثبات‌بخش حمایت می‌کنند، در صورتی که رژیم‌های خودکامه آموزش را همچون تهدیدی برای پایه‌های حکومت خود می‌دانند... نظام‌های اقتدارگرای موجود از اصول دموکراسی برای حفظ موجودیت خود استفاده می‌کنند... آنها نه دموکراسی را برقرار می‌کنند و نه به‌طور منظم به سرکوب آشکار متوسل می‌شوند، بلکه با برگزاری انتخابات دوره‌ای، سعی می‌کنند حداقل ظواهر مشروعیت دموکراتیک را به دست آورند ...
نخستین، بلندترین و بهترین رمان پلیسی مدرن انگلیسی... سنگِ ماه، در واقع، الماسی زردرنگ و نصب‌شده بر پیشانی یک صنمِ هندی با نام الاهه ماه است... حین لشکرکشی ارتش بریتانیا به شهر سرینگاپاتام هند و غارت خزانه حاکم شهر به وسیله هفت ژنرال انگلیسی به سرقت رفته و پس از انتقال به انگلستان، قرار است بر اساس وصیت‌نامه‌ای مکتوب، به دخترِ یکی از اعیان شهر برسد ...
تجربه‌نگاری نخست‌وزیر کشوری کوچک با جمعیت ۴ میلیون نفری که اکنون یک شرکت مشاوره‌ی بین‌المللی را اداره می‌کند... در دوران او شاخص سهولت کسب و کار از رتبه ١١٢ (در ٢٠٠۶) به ٨ (در ٢٠١۴) رسید... برای به دست آوردن شغلی مانند افسر پلیس که ماهانه ٢٠ دلار درآمد داشت باید ٢٠٠٠ دلار رشوه می‌دادید... تقریبا ٨٠درصد گرجستانی‌ها گفته بودند که رشوه، بخش اصلی زندگی‌شان است... نباید شرکت‌های دولتی به عنوان سرمایه‌گذار یک شرکت دولتی انتخاب شوند: خصولتی سازی! ...
هنرمندی خوش‌تیپ به‌نام جد مارتین به موفقیت‌های حرفه‌ای غیرمعمولی دست می‌یابد. عشقِ اُلگا، روزنامه‌نگاری روسی را به دست می‌آورد که «کاملا با تصویر زیبایی اسلاوی که به‌دست آژانس‌های مدلینگ از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی رایج شده است، مطابقت دارد» و به جمع نخبگان جهانی هنر می‌پیوندد... هنرمندی ناامید است که قبلا به‌عنوان یک دانشجوی جوان معماری، کمال‌گرایی پرشور بوده است... آگاهیِ بیشتر از بدترشدنِ زندگی روزمره و چشم‌انداز آن ...