در مدح شب | سازندگی


یکم: سحر و افسون است که مجموعه‌‌داستان «باد مرگ»ِ سروش مظفرمقدم را خاص، گیرا و جذاب می‌کند. سحر و افسونی که گویی از جایی لامکان در تاروپود جهانِ داستان‌های او تنیده شده، گره‌به‌گره درهم بافته شده و بر هرسطر از داستان‌ها اشاره و نشانه‌ای گذاشته است. اشاره و نشانه به‌چیزی که معنای آن را به وضوح نمی‌دانیم به چیزی که در ورای دانسته‌های بشر، آن‌سوی چراغ‌های خودآگاه و در دوردست‌های دریای ناخودآگاه جمعی بشر قرار گرفته است. وقتی داستان‌های این کتاب را می‌خوانیم یک سازواره‌ سه‌بعدیِ مدوّر را می‌توانیم متصور شویم. سازواره‌ی سه‌بعدیِ مدوری که عمده‌ بافتِ جاندارِ آن را همین افسونِ جاریِ در داستان‌ها شکل داده است.

باد مرگ سروش مظفرمقدم

دوم: وهم‌انگیزی یک عنصر ارگانیک در داستان‌های «باد مرگ» است که البته به شکل دستوری، به ‌آن تزریق و اضافه نشده و این‌گونه نبوده که نویسنده از پیش اراده کند چیزی وهم‌انگیز بنویسد. نویسنده داستانی نوشته‌ و آن فضای وهم‌انگیز، حتی خارج از اراده مستقیم او، در دل همان داستان متولد شده. کلمات و عبارات در داستان‌های مظفرمقدم جایگاه خاصی دارند. درواقع زبان بخش مهمی از شگردهای ادبی‌روایی داستان‌ها را در خود جای داده و به شکل استمراری، بر سرایت فضاها و تصاویر به ذهن و روان خواننده می‌پردازد. درحقیقت عنصر زبان در داستان‌ها، عنصری کلیدی محسوب می‌شود. در داستان‌هایی چون «باد مرگ» و «باغ سایه‌ها»، زبان به شکل یک سوژه درمی‌آید و تشخصی قابل توجه پیدا می‌کند. البته این نوع از تشخص زبانی، موجب متصنع‌شدن زبان داستان‌ها نشده، به شکلی که روایت و ریتم داستانی، به شکل طبیعی جریان دارد. در یک نگاه، این نوع از ساختار زبانی و واژگانی تا حدودی نامتعارف می‌تواند هم زیربنا و هم روبنای هذیانی و خیال‌انگیز داستان‌های مظفرمقدم باشد. داستان‌هایی که درون‌مایه وهم‌انگیز دارند و مخاطب را به یاد داستان‌هایی چون «ظاهر» و «ابن حقان البخاری در هزارتوی خویش»، نوشته خورخه لوئیس بورخس می‌اندازد.

سوم: حضور مهیب مرگ در خط‌‌به‌خط و کلمه‌به‌کلمه‌ داستان‌ها مشاهده می‌شود؛ مرگی از جنس تاریکی و فراموشی، بی‌هیچ شیرینی یا پایانی دلچسب؛ مرگی بلعنده که حتی یادِ یک فرد را هم با خود می‌برد و از او هیچ چیز باقی نمی‌گذارد و حتی همان هیچ‌چیز را هم از او دریغ می‌کند. فلکِ لاکردارِ اشعار و رباعیات تکان‌دهنده عمرخیام در داستان‌های مظفرمقدم با چهره‌ اصلی‌اش ظهور می‌یابد. در داستان (جاده دست خضر)، موسا بیدستانی، راننده نعش‌کش متوفیات، در چند لحظه از شدت گرمای جاده دچار اوهامی عجیب می‌شود. او شن‌های حاشیه کویر را می‌بیند که بر اثر وزش باد داغ بیابانی، به حرکت در آمده‌اند و چون دو لب بزرگ، می‌جنبند و چیزی می‌گویند: این تصویر سوررئالیستی، به همین‌جا ختم نمی‌شود. موسا شعری را می‌شنود که تابه‌حال بدان برنخورده است، شعری که ما می‌دانیم سروده خیام است: «ای کاش که جای آرمیدن بودی...» این موقعیت عجیب درست در ابتدای داستان، تداعی‌کننده حضور مرگ به اشکال مختلف در داستان‌های مظفرمقدم است.

چهارم: در مجموعه‌داستان «باد مرگ» ما با یک فارسی صحیح، رقصنده و شیرین مواجهیم. با کلماتی که درهم کلاف شده‌اند و زنجیره‌ جملات را ساخته‌اند و جملاتی که به‌نیکی به‌هم پیچ‌شده‌اند و دستگاهِ بی‌نقص داستان را خلق کرده‌اند. دستگاهی واژگانی که با وفاداری به شیوه‌ گویش خراسانی، داستان‌هایی خلق می‌کند تا سحر قلم ساعدی و خیال‌انگیزی داستان‌های پیچ‌دار بورخس و آستوریاس را به‌یادمان بیاورد.

پنجم: «باد مرگ» برای ما قصه می‌گوید. شرح و تفصیل اضافی ندارد. حرافی نمی‌کند و مستقیم می‌رود سر اصل مطلب. آرایه و زبان‌ورزی به‌خدمت قصه درآمده؛ درواقع تنیدگی قصه و شگردهای داستان مدرن، از هفت داستان کتاب «باد مرگ» داستان‌هایی خواندنی ساخته است. وجود قصه‌هایی جذاب در بنِ تک‌تک داستان‌ها، به جذابیت روایی کتاب کمک شایان توجهی نموده است. از این رو، مظفرمقدم نویسنده‌ای قصه‌گو است. شخصیت‌های اصلی داستان‌ها، قصه‌هایی پرکشش دارند. مثلا در داستان «خانوم خانوما»، شخصیت اصلی، با نقل‌کردن قصه بخشی از زندگی‌اش، خواننده را به فضایی پرتعلیق و حتی معمایی پلیسی هدایت می‌کند.

ششم: شخصیت‌‌های «باد مرگ» با آنکه گاه بسیار کم‌حرف‌اند، منزوی و دورافتاده‌ و در معرض فراموشی‌اند، اما روح دارند، زنده‌اند و می‌شود با جزئیات کامل تصورشان کرد، زندگی‌شان را مرور کرد و با آنها آه کشید و در اوج و فرودهای وهم‌آور و آن‌جهانی-این‌جهانیِ تجربه‌هایشان همراه‌شان شد. این همزادپنداری و احساس یگانگی با شخصیت‌های داستان‌ها، باعث نزدیکی خواننده به متن و نهایتا موجب انگیزه بیشتر برای تعقیب داستان‌ها می‌شود و درنهایت منجر به لذت دراماتیک از متن خواهد شد.

............... تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آثاری از این دست فقط ما را عالم‌تر یا محقق‌تر نمی‌کنند، بلکه حال ما را خوش‌تر و خوب‌تر می‌کنند... می‌گوید مفاهیم اخلاقی 8 تاست... ما نخست قهرمانان اخلاقی و قدیسان اخلاقی و فرزانگان اخلاقی (به صورت خلاصه اسوه‌های اخلاقی) را تشخیص می‌دهیم، سپس می‌گوییم هر چه در اینها هست، از نظر اخلاقی خوب یا درست یا فضیلت است... اما ما نمی‌توانیم به احساسات و عواطف صرف تکیه کنیم... ممکن است کسی از یک جنبه الگو باشد و از جنبه‌های دیگر خیر... پس ما معیاری مستقل از وجود الگوها یا اسوه‌ها داریم! ...
شناخت ما از خودمان را معطوف به نوشته‌های غیرایرانی کردند... سرنوشت تاسیس پارلمان در ایران با مشاهدات سفرنامه‌نویسان گره خورده... مفهوم و کارکرد پارلمان در اواخر دوره ناصری... مردم بیشتر پیرو و تابع بودند، یعنی متابعت و اطاعت از دالِّ سیاسی مرکز قدرت، امری پذیرفته شده تلقی می‌شده ... مشورت برای نخبگان ایرانی اغلب جنبه تاسیسی نداشته و تنها برای تایید، ‌همفکری و یاری‌دهندگی به شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته... گفت‌وگو و تعاملی بین روشنفکران ملی‌گرا و روحانیون مشروطه‌خواه ...
با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...