از حاشیه به متن | هم‌میهن


در سال‌های اخیر خطر قدرت‌یابی «راست افراطی» بیش از پیش خود را بر تحلیل‌گران سیاست آشکار می‌کند؛ زنگ خطری که با پیروزی ویکتور اوربان در مجارستان (2010) و نارندا مودی در انتخابات 2014 هند به صدا درآمد و بعدتر خود را در انتخاب کسانی چون دونالد ترامپ در آمریکا (2016) و ژائیر بولسانارو در برزیل (2018) نمایان کرد.

خلاصه کتاب معرفی راست افراطی امروز» [The far right today] نوشته کاس موده [Cas Mudde]

در آخرین نمونه نیز می‌توان به موفقیت «جبهه ملی فرانسه» به رهبری مارین لوپن اشاره کرد که در انتخابات اخیر فرانسه، با جهشی 10برابری، 89کرسی پارلمان فرانسه را به دست آورد و با سبقت از راست میانه، به بزرگترین حزب در جناح راست فرانسه بدل شد. بنابراین تجارب عینی، «راست افراطی» امروزه اصطلاحی فراگیر برای اشاره به احزاب، سازمان‌ها، گروه‌ها و خرده‌فرهنگ‌های مختلفی شده است که به‌زعم عامه، خصیصه مشترک آنها را می‌توان مهاجرستیزی، ملی‌گرایی، پوپولیسم، اسلام‌هراسی، یهودستیزی، بیگانه‌ستیزی، نژادپرستی، بدبینی به سازمان‌های بین‌المللی و اتحادیه‌ اروپا و... مخالفت با جریان‌های اصلی سیاسی اعم از محافظه‌کاری، لیبرالیسم و سوسیال دموکراسی دانست.

با این همه و اگرچه اتصاف این صفات به جریان راست افراطی سراسر بیراه نیست، اما تا آنجا که به دقت علمی و انعکاس امر واقع بازمی‌گردد، می‌توان گفت کامل و دقیق، نیز جامع و مانع نیست و بسیاری از تفاوت‌های موجود در میان جریان‌های مختلف مبلغ این افکار را نادیده می‌گیرد. اهمیت این تدقیق آنجا خود را بیشتر عیان می‌کند که گاه برخی مخالفان نظم‌های سیاسی غالب در آمریکا و اروپا، به‌خصوص جریان‌های چپ رادیکال، در استفاده از اصطلاح‌هایی نظیر «دست راستی» و «راست افراطی» کمتر دقت به خرج می‌دهند و با یک‌کاسه‌کردن همه جریان‌های سیاسی مخالف خود، جریان‌های سیاسی موجود در طیف راست میانه (محافظه‌کاران) و میانه (لیبرال‌ها) را نیز، «دست راستی» و حتی بدتر از آن، «فاشیست» می‌‌نامند و بر آشوب ذهنی کسانی که در پی درک تفاوت‌های مهم و معنادار میان این جریان‌های متفاوت هستند، می‌افزایند. طرفه آنکه در نگاهی کلان، مشابهت‌های میان راست افراطی با چپ افراطی، گاه بر مشابهت‌های میان راست افراطی و حتی راست میانه، فزونی می‌گیرد و از سوی دیگر نمی‌توان از برخی شباهت‌ها، خاصه در عمل، میان جریان‌های میانه و چپ میانه (سوسیال دموکرات‌ها) غفلت کرد.

اهمیت کتاب
با این تفاسیر، مطالعه کتاب «راست افراطی امروز» [The far right today] نوشته کاس موده [Cas Mudde]، استاد دانشگاه جورجیا در آمریکا و یکی از مبرزترین دانشمندان علوم سیاسی در حوزه راست افراطی در سطح بین‌المللی، نه‌تنها برای مخاطبان ایرانی بلکه برای خوانندگان جهانی از اهمیت فراوانی برخوردار است و به همین دلیل نیز هست که اثر موده که در سال 2019 منتشر شده است، در همین زمان کوتاه، در کشورهای مختلفی ترجمه شده و حال نیز ترجمه‌ای پاکیزه از آن در ایران به طبع رسیده است که خواندن آن نه‌تنها برای عموم دانشجویان رشته‌های علوم انسانی به‌خصوص علوم سیاسی ضرورت دارد، بلکه برای تمام افرادی که در پی درکی از تحولات جهان هستند، مفید خواهد افتاد زیرا اگر ایده اصلی این کتاب را تبیین چرایی، چگونگی و تحلیل پیامدهای تبدیل جریان راست افراطی به‌عنوان یک جناح سیاسی حاشیه‌ای چالشگر و کوچک در گذشته به جریان اصلی و نرمال در صحنه سیاسی امروز جهان بدانیم، تردیدی باقی نمی‌ماند که یکی از موانع موجود در گسترش فرهنگ دموکراتیک و شکل‌گیری جهان آزاد در دنیای امروز و آتی، رشد این جریان دیرپا اما نوظهور خواهد بود که از قضا، همواره نیز با زبانی زمخت و تهدیدگرانه به صحنه وارد نمی‌شود، بلکه گاه پوششی پوپولیستی و پدرسالارانه از خویش عرضه می‌دارد که برای فریفتن و تطمیع مردمان خوش‌باوری که در پی نجات عاجل از مصائب زندگی کنونی خود هستند، بسی جذاب جلوه خواهد کرد.

راست رادیکال و راست فوق افراطی
موده اصطلاح راست افراطی (Far Right) را به‌مثابه مفهومی کلی برای اشاره به جریان‌های «راست رادیکال» (Radical Right) و «راست فوق افراطی» (Extreme Right) به‌کار می‌گیرد اما التفات به تفاوت‌های آنها را نیز بسیار مهم می‌انگارد. از نظر موده، راست فوق افراطی رویکردی انقلابی دارد، با ذات دموکراسی به‌مثابه حاکمیت مردم و حکمرانی اکثریت مخالف است و جلوه اصلی آن را می‌توان در آن پدیده‌ای دید که به فاشیسم شهرت یافته است و در دوران حکومت‌های موسولینی و هیتلر قدرت گرفت و بعدتر و در زمانه حاضر نیز برخی در پی بازآفرینی آن هستند. در برابر این جریان، راست رادیکال ذات دموکراسی را می‌پذیرد و با قدرت‌گیری مردم نیز موافق است، اما عناصر بنیادین لیبرال دموکراسی (حاکمیت قانون، حقوق اقلیت‌ها و تفکیک قوا) را مردود می‌شمارد. طبق این تفسیر، راست فوق افراطی نمی‌تواند پوپولیستی باشد، اما راست رادیکال نه‌تنها می‌تواند پوپولیستی باشد، بلکه در عمل در قرن 21، کاملاً چنین است و با تقسیم‌بندی جامعه به دو دسته مردم خالص و همگن در برابر خواص فاسد به‌مثابه دشمنان ملت، بر این عقیده پای می‌فشارد که سیاست باید ابزار اراده عمومی مردم باشد.

چهار موج راست افراطی
از نظر موده در 80سال گذشته جهان شاهد حضور چهار موج راست افراطی بوده است. موج اول موسوم به نئوفاشیسم مربوط به سال‌های 1945 تا 1955 است که طی آن سازمان‌های راست افراطی در ایتالیا در تداوم سنت فاشیستی تداوم پیدا کردند و در خارج از اروپا در آمریکای لاتین و متاثر از نظام‌های سیاسی پرتغال و اسپانیا به رهبری سالازار و فرانکو بودند.

در موج دوم که از 1955 تا 1980 را شامل می‌شود، پوپولیسم دست راستی به‌خصوص حول محور اعتراض به شرایط پساجنگ و شکل‌گیری دولت رفاه شکل گرفت و در میان روستاییان حاشیه‌نشین‌شده و خرده‌بورژوازی طرفدارانی جذب کرد. برای نمونه از نمونه‌های موج دوم می‌توان به پوژادیست‌ها در فرانسه و حتی جنبش موسوم به مک‌کارتیسم و کوکلاکس کلان در آمریکا اشاره کرد.

در موج سوم، راست رادیکال پوپولیستی در فاصله سال‌های 1980 تا 2000 در واکنش به دو مسئله بیکاری و مهاجرت با تمرکز بر شعارهای بومی‌گرایی و اقتدارگرایی سازماندهی شد و آهسته اما پیوسته ورود به مجالس ملی را تمرین کرد و میانگین آرای خود را از 1/1 درصد در کل اروپا در دهه 1980 به 4/4 درصد در دهه 1990 رسانید. این میانگین در اروپای شرقی و غربی تفاوت اندکی داشت و البته تنها منحصر به اروپا نیز نبود، بلکه در آفریقای جنوبی، اسرائیل، هند، استرالیا و آمریکا نیز نشانه‌هایی از آن با ضعف و قوت متفاوت دیده می‌شد.

درنهایت در موج چهارم که از سال 2000 به بعد را دربرمی‌گیرد و به‌خصوص متاثر از سه واقعه 11سپتامبر 2001، بحران اقتصادی 2008 و بحران پناهجویان 2015 است، راست افراطی از نظر ایدئولوژیکی، سیاسی و سازمانی به جریان اصلی سیاسی می‌پیوندد، در کنار محافظه‌کاران، لیبرال‌ها و سوسیالیست‌ها عرض اندام می‌کند و فراتر از آن برخی از سیاستمداران راست رادیکال پوپولیست در ائتلاف‌های احزاب اصلی راستگرا و حتی چپ‌گرا پذیرفته می‌شوند. همچنین آرای این جریان و حتی جریان فوق افراطی که پیش‌تر در عرصه عمومی چندان جدی گرفته نمی‌شد و طرد و استهزا می‌شد، اینک به بحث گذاشته می‌شود و منشأ مناظره‌ها و مباحثه‌هایی می‌شود؛ امری که نگران‌کننده است و اگرچه نباید در ابعاد و انسجام درونی آن اغراق کرد، اما نادیده‌انگاشتن یا خفیف پنداشتن آن نیز خلاف خرد است.

[«راست افراطی امروز» با ترجمه محمد زندی و توسط انتشارات لوگوس منتشر شده است.]

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

همه انسان‌ها عناصری از روباه و خارپشت در خود دارند و همین تمثالی از شکافِ انسانیت است. «ما موجودات دوپاره‌ای هستیم و یا باید ناکامل بودن دانشمان را بپذیریم، یا به یقین و حقیقت بچسبیم. از میان ما، تنها بااراده‌ترین‌ها به آنچه روباه می‌داند راضی نخواهند بود و یقینِ خارپشت را رها نخواهند کرد‌»... عظمت خارپشت در این است که محدودیت‌ها را نمی‌پذیرد و به واقعیت تن نمی‌دهد ...
در کشورهای دموکراتیک دولت‌ها به‌طور معمول از آموزش به عنوان عاملی ثبات‌بخش حمایت می‌کنند، در صورتی که رژیم‌های خودکامه آموزش را همچون تهدیدی برای پایه‌های حکومت خود می‌دانند... نظام‌های اقتدارگرای موجود از اصول دموکراسی برای حفظ موجودیت خود استفاده می‌کنند... آنها نه دموکراسی را برقرار می‌کنند و نه به‌طور منظم به سرکوب آشکار متوسل می‌شوند، بلکه با برگزاری انتخابات دوره‌ای، سعی می‌کنند حداقل ظواهر مشروعیت دموکراتیک را به دست آورند ...
نخستین، بلندترین و بهترین رمان پلیسی مدرن انگلیسی... سنگِ ماه، در واقع، الماسی زردرنگ و نصب‌شده بر پیشانی یک صنمِ هندی با نام الاهه ماه است... حین لشکرکشی ارتش بریتانیا به شهر سرینگاپاتام هند و غارت خزانه حاکم شهر به وسیله هفت ژنرال انگلیسی به سرقت رفته و پس از انتقال به انگلستان، قرار است بر اساس وصیت‌نامه‌ای مکتوب، به دخترِ یکی از اعیان شهر برسد ...
تجربه‌نگاری نخست‌وزیر کشوری کوچک با جمعیت ۴ میلیون نفری که اکنون یک شرکت مشاوره‌ی بین‌المللی را اداره می‌کند... در دوران او شاخص سهولت کسب و کار از رتبه ١١٢ (در ٢٠٠۶) به ٨ (در ٢٠١۴) رسید... برای به دست آوردن شغلی مانند افسر پلیس که ماهانه ٢٠ دلار درآمد داشت باید ٢٠٠٠ دلار رشوه می‌دادید... تقریبا ٨٠درصد گرجستانی‌ها گفته بودند که رشوه، بخش اصلی زندگی‌شان است... نباید شرکت‌های دولتی به عنوان سرمایه‌گذار یک شرکت دولتی انتخاب شوند: خصولتی سازی! ...
هنرمندی خوش‌تیپ به‌نام جد مارتین به موفقیت‌های حرفه‌ای غیرمعمولی دست می‌یابد. عشقِ اُلگا، روزنامه‌نگاری روسی را به دست می‌آورد که «کاملا با تصویر زیبایی اسلاوی که به‌دست آژانس‌های مدلینگ از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی رایج شده است، مطابقت دارد» و به جمع نخبگان جهانی هنر می‌پیوندد... هنرمندی ناامید است که قبلا به‌عنوان یک دانشجوی جوان معماری، کمال‌گرایی پرشور بوده است... آگاهیِ بیشتر از بدترشدنِ زندگی روزمره و چشم‌انداز آن ...