هردو عشق‌هایی ناکام را در جوانی از سر گذرانده‌اند و سال‌های متمادی را وقف فرار از گذشته و ساختن مسیرهای تازه در زندگی کرده‌اند... عشق بی‌غل‌وغش نوریه... شور و عصیان‌گری جوانی... بودا برای آنها انگار تجسم قرن‌های زیسته در افغانستان است. نماینده‌ انسان افغانستانی که در گذر تاریخ رفت‌وآمدها را به چشم دیده و ناملایمات را به گرده کشیده، جنگ‌ها را از سر گذرانده و مرگ‌های بی‌شمار دیده است


زندگی پس از «بودا»ی بامیان... | سازندگی


تکرار تجارب فاجعه‌بار حاصلِ نسیانی است که ملت‌ها در طول تاریخ گرفتار آن می‌شوند؛ برای ملتی که عبرت برایش معنا ببازد، وقایع تلخ بارهاوبارها رخ می‌دهند و کلیشه‌ ضعف حافظه‌ تاریخی، عینیت می‌یابد. اما چه در ذهن جمعیِ یک ملت می‌گذرد که برآیندش چنین سطحی از فراموشی است؟ نسل‌های مختلف در برابر این فراموشی چه واکنشی نشان می‌دهند؟ آیا به نسیان دامن می‌زنند یا درصدد یادآوری مدام فجایع‌اند؟ این پرسشی است که عتیق رحیمی [Atiq rahimi] در آثارش همواره طرح می‌کند؛ اینکه آدم‌ها در میانه‌ سیلاب بی‌امان و بی‌پایان بلایا، خود را کجا می‌بینند؟ آیا در میان اولویت‌های حیاتی‌شان جایی برای حفظ رویدادهای جمعی و فردی، وجود دارد؟ او در آخرین رمانش «سقاها» [Les porteurs d'eau] دریچه‌هایی از دو جهان متفاوت به روی این مسأله می‌گشاید.

عتیق رحیمی [Atiq rahimi] سقاها» [Les porteurs d'eau]

تُم-تمیم- و یوسف، دو شخصیت کلیدی رمان هر یک مسیری جداگانه را برای کاوش در گذشته و یافتن ضعف‌ها و قوت‌های حافظه جمعی طی می‌کنند. آنها اگرچه در برخی پس‌زمینه‌های فرهنگی متفاوتند، اما در بسیاری از ویژگی‌های شخصیتی شبیه هم‌اند. حتی مکان‌ها و موقعیت‌ها برای هردو در هربخش از روایت به‌شکلی یکسان توصیف می‌شود. هردو عشق‌هایی ناکام را در جوانی از سر گذرانده‌اند و سال‌های متمادی را وقف فرار از گذشته و ساختن مسیرهای تازه در زندگی کرده‌اند. درواقع هردو غریب‌اند؛ یکی در غربت و دیگری در وطن. تم در بیست‌سالگی جلای وطن کرده و سال‌ها کوشیده تا در کشوری اروپایی شکلی متفاوت از زندگی را تجربه کند. ازدواج کرده و حالا صاحب دختر جوانی است. یوسف در وطن مانده و با سقایی روزگار گذرانده و محبوب قدیمی را به فراموشی سپرده و خانواده‌ای تازه تشکیل داده است. هردو حالا در میانسالی و در ثباتی نسبی، ناآرام و بی‌قرارند. خواب‌هایشان با کابوس درآمیخته و بیداری‌شان با اوهام همراه است. مدام چنگ به چیزی می‌زنند تا از این تعلیق و عدم تعادل ذهن رهایی یابند.

آنچه فکر هردوی این شخصیت‌ها را برمی‌آشوبد، پرت‌شدن به گذشته است. تصاویری که زنده و پویا پیش چشم آنهاست و رهایشان نمی‌کند. برای تم مواجهه‌ تصادفی با نوریه تمامی آنچه را که طی سال‌ها بر او رفته، زنده می‌کند. برای یوسف خواهرزنی که سرپرستی‌اش پس از مرگ برادر به او سپرده شده، احیاگر روزهای دورودراز از دست‌رفته است. روزهایی که برای تم تغزل ناب پدربزرگ و عشق بی‌غل‌وغش نوریه را به‌خاطر می‌آورد و برای یوسف شور و عصیان‌گری جوانی را که تاب ایستادن در برابر سنن خشک و سخت‌گیر را احیا می‌کند. اما هردو در آغاز مقابل این هجوم بی‌امان گذشته می‌ایستند. تم برای خود دستاوردهای کنونی‌اش را پررنگ‌تر جلوه می‌دهد. یوسف اسارت امروزی را حاصل همان گذشته پررنج و عذاب تعریف می‌کند. چه حاصل از آن روزها که تم همچون پرنده‌ شب‌بیداری بود که یک چشم باز برای پاییدن دنیا و یک چشم بسته برای چرت‌زدن داشت و هوشیاری و طبع شعر و عرفان را یک‌جا با خود همراه کرده بود؟ چه فایده از آن زمان که یوسف شم یافتن مسیرهای تازه برای آب داشت و فکر می‌کرد چقدر قوت این غریزه می‌تواند زندگی او و همشهری‌های تشنه‌اش را زیرورو کند و نکرد؟ به همین‌خاطر است که واکنش اولیه‌ هردو به گذشته، تلاش برای نسیانی است که آنها را به آغوش همین پایداری نیم‌بندِ اکنونی و این‌جایی بازگرداند. اما دست تاریخ قدرتمندتر از آ‌نهاست.

انفجار مجسمه‌ بودا در بامیان، گویی همان بزنگاه تاریخی است که دوباره با شدت و قدرت بیشتر آنها را به دامان گذشته می‌اندازد. بودا برای آنها انگار تجسم قرن‌های زیسته در افغانستان است. نماینده‌ انسان افغانستانی که در گذر تاریخ رفت‌وآمدها را به چشم دیده و ناملایمات را به گرده کشیده، جنگ‌ها را از سر گذرانده و مرگ‌های بی‌شمار دیده است. حالا این نظاره‌گر بینا و شنوا از بین می‌رود. این شکل از نابودی برای مجسمه‌ بودا، به‌راحتی در ذهن تم و یوسف قابل حل نیست. گویی بودا وقتی منفجر می‌شود اجزای تنش تمامی بامیان و افغانستان را دربرمی‌گیرد. هیچ‌کس نیست که از غبار تن او مصون باشد. ذرات مجسمه‌ بودا نه‌تنها او را، که همه‌ تاریخ را در هوای افغانستان پخش می‌کنند. دیگر کسی نمی‌تواند حرف از فراموشی و دفن گذشته بزند.

عتیق رحیمی [Atiq rahimi] سقاها» [Les porteurs d'eau]

تم و یوسف نماینده‌ انسان‌های گرفتارآمده در گرداب تاریخ‌اند. دست‌وپازدن برای فراموشی نتیجه‌ عکس برای‌شان دارد. گویی دستی قدرقدرت آنها را در مسیر یادآوری گذشته و تکرار آن نگه می‌دارد. آنها بخشی از همان حافظه‌ جمعی‌اند که به مرور خاطره خو نگرفته و از این‌رو ناگزیر به تجربه‌ مکرر آن است تا در خود حک و ضبطش کند. از منظر عتیق رحیمی همیشه در ذهن پویای بشریت سازوکاری برای یادآوری آنچه بر او رفته وجود دارد تا برایش تجربه‌ای جمعی بسازد و به پشتوانه‌ آن با وقایع پیش رو مواجه شود. گرچه در این میان گویا نیروی لجوجی نیز در کار است تا موجبات تکرار مصیبت‌های گذشته را فراهم آورد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

فهم و تحلیل وضعیت فرهنگ در جامعه مصرفی... مربوط به دوران اخیر است، یعنی زاده مدرنیته متأخر، دورانی که با عناوین دیگری مثل جامعه پساصنعتی، جامعه مصرفی و غیره نامگذاری شده است... در یک سو گرایشی هست که معتقد است باید حساب دین را از فرهنگ جدا کرد و برای احیای «فرهنگ اصیل ایرانی» حتی باید آن را هر گونه «دین خویی» پالود؛ در سوی مقابل، اعتقاد بر این است که فرهنگ صبغه‌ای ارزشی و استعلایی دارد و هر خصلت یا ویژگی فرهنگیِ غیردینی را باید از دایره فرهنگ بیرون انداخت ...
وقتی می‌خواهم تسلیم شوم یا وقتی به تسلیم‌شدن فکر می‌کنم، به او فکر می‌کنم... یک جریان به‌ظاهر بی‌پایان از اقتباس‌ها است، که شامل حداقل ۱۷۰ اجرای مستقیم و غیرمستقیم روی صحنه نمایش است، از عالی تا مضحک... باعث می شود که بپرسیم، آیا من هم یک هیولا هستم؟... اکنون می‌فهمم خدابودن چه احساسی دارد!... مکالمه درست درمورد فرانکنشتاین بر ارتباط عمیق بین خلاقیت علمی و مسئولیت ما در قبال خود و یکدیگر متمرکز خواهد شد ...
همسایه و دوست هستند... یک نزاع به‌ظاهر جزیی بر سر تفنگی قدیمی... به یک تعقیب مادام‌العمر تبدیل می‌شود... بدون فرزند توصیف شده، اما یک خدمتکار دارد که به‌نظر می‌رسد خانه را اداره می‌کند و به‌طرز معجزه‌آسایی در اواخر داستان شامل چندین فرزند می‌شود... بقیه شهر از این واقعیت که دو ایوان درحال دعوا هستند شوکه شده‌اند و تلاشی برای آشتی انجام می‌شود... همه‌چیز به مضحک‌ترین راه‌هایی که قابل تصور است از هم می‌پاشد ...
یک ریسه «ت» پشت سر هم ردیف می‌کرد و حسابی آدم را تف‌کاری می‌کرد تا بگوید تقی... قصه‌ی نویسنده‌ی «سایه‌ها و شب دراز» است که مرده است و زنش حالا دست‌نویس پانصد ششصدصفحه‌ای آن داستان را می‌دهد به فرزند خلف آن نویسنده‌ی مرحوم... دیگر حس نمی‌کردم که داوود غفارزادگان به من نارو زده... عاشق شدم، دانشجو شدم، فعالیت سیاسی کردم، از دانشسرا اخراج شدم... آسمان ریسمان نمی‌بافد؛ غر می‌زند و شیرین تعریف می‌کند... ...
جهل به ماهیت درد باعث انواع نظریه‌پردازی‌ها و حتی گمانه‌زنی‌ها شده... دوگانه‌انگاری باعث شده آثار مربوط به درد غالباً یا صرفاً به جنبه‌ی فیزیکی بدن بپردازند یا فقط به بعد ذهنی-روانی... درد حتی سویه‌های فرهنگی هم دارد و فرهنگ‌های مختلف در تجربه‌ی درد و شدت و ضعف آن تأثیرگذارند... انسان فقط با درد خودش سروکار ندارد. او با درد دیگران هم مواجه می‌شود... سازوکار درمان نیز به همان اندازه اهمیت دارد؛ یعنی بررسی این مسئله که چگونه سازوکار درد متوقف می‌شود ...