حقیقت ناب | الف


در سال ۱۹۸۲ وقتی نامه ارنست همینگوی به مکسول پرکینز، درباره کتاب «شب در مسیر غرب» پیدا شد، سرنوشت آن کتاب را دگرگون کرد. کتابی که توسط بریل مرکام نوشته‌شده بود؛ زن خلبانی که در آفریقا زندگی می‌کرد و به‌واسطه ماجراجویی‌هایش زندگی بسیار پرفرازونشیبی را پشت سر گذاشته بود. همینگوی درباره این کتاب نوشته بود: «کتاب بریل مرکام، شب در مسیر غرب را خوانده‌ای؟ وقتی آفریقا بودم نسبتاً خوب می‌شناختمش و هیچ‌وقت گمان نمی‌کردم بتواند و بخواهد که دست‌به‌قلم ببرد، مگر برای نوشتن دفترچه پروازش. از قرار معلوم نوشته، خیلی خوب هم نوشته، به شکل اعجاب‌انگیزی خوب، آن‌قدر که من از خودم به‌عنوان یک نویسنده شرمنده شدم. او فاتحه همه ما که خودمان را نویسنده می‌دانیم نوشته است، آن بخش‌هایی را که شخصاً اطلاع دارم که یا خودم آنجا بودم یا در روایات مردم شنیدم، کاملاً حقیقت دارد...»

«تپه‌های سبز آفریقا» [Green Hills pf Africa]

بی‌دلیل نبود اگر همینگوی از کتاب خاطرات یک زن خلبان که به زبانی داستانی نوشته‌شده، ستایش می‌کرد. خود همینگوی در سال ۱۹۳۵ در تجربه‌ای مشابه سعی کرده بود اثری بر اساس خاطراتش در آفریقا بنویسد؛ اثری که بازتاب‌دهنده تجربیاتش درزمینه‌ی سیروسفر در طبیعت آفریقا و به‌خصوص عشق دیرینه‌اش یعنی شکار باشد.

همینگوی از آن قسم نویسندگان بود که از خاطراتش بسیار در آثارش استفاده می‌کرد. او داستان‌هایی عمیق و درعین‌حال جذاب می‌نوشت که اگرچه بسیار واقعی و ملموس به نظر می‌رسیدند اما بخش اعظم آن‌ها تخیلات نابی بودند که در بستر تجربیات او بالیده بودند و نهایتاً شکل داستانی به خود گرفته بودند. نمونه‌اش تجربیات او از جنگ‌های داخلی اسپانیا و سروکار داشتن با مجروحان که به نوشته شدن رمان «وداع با اسلحه»، اثری عاشقانه در بستر جنگ انجامید و یا دوستی و نشست‌وبرخاست او با گاو بازها که نمود آن را در قالب اثر داستانی در کتاب «خورشید همچنان می‌دمد» می‌بینیم.

در میان آثار همینگوی کتاب «پاریس، جشن بیکران» نیز هست که بیشترین مایه را از خاطراتش او گرفته است. این کتاب روایت‌هایی کوتاه از خاطرات همینگوی از ایام جوانی و زندگی در پاریس است. در نخستین دهه‌های قرن بیستم زمانی که پاریس بهشت نویسندگان و هنرمندان سراسر دنیا محسوب می‌شد بسیاری از آن‌ها در این شهر جمع شده بود. دوستی همینگوی با برخی از این نویسندگان و خاطرات مشترک آن‌ها دستمایه نوشتن روایت‌های واقعی و داستانی هستند، اما شکوه این کتاب و جذابیت داستان‌هایش کماکان تا حد زیاد حاصل رنگ‌آمیزی آن‌ها با تخیل نیرومند همینگوی هستند.

به‌ هر روی در سال ۱۹۳۵ همینگوی تصمیم گرفت که این بار رمانی بنویسد که نعل به نعل بر واقعیت منطبق باشد، بدون دخل و تصرف آمیخته به تخیل. این کتاب که «تپه‌های سبز آفریقا» [Green Hills pf Africa] نام گرفت و شرح خاطرات حضور چندساله او در آفریقا و علاقه بسیارش به شکار.

اتخاذ چنین رویکردی به خلق اثری انجامید که در کارنامه ادبی همینگوی رمانی منحصربه‌فرد محسوب می‌شود. همینگوی برخلاف معمول این بار مقدمه‌ای هرچند کوتاه برای کتاب خود نوشت. شخصیت‌ها و حوادث این رمان، برخلاف بسیاری از رمان‌ها، خیالی نیستند. هر خواننده‌ای که نتواند در آن علاقه‌ی عاشقانه کافی پیدا کند، حق دارد هر نوع علاقه عاشقانه کافی پیدا کند، حق دارد هر نوع علاقه عاشقانه‌ای را که موقع کتاب دم و دست داشته باشد در آن جای دهد. نویسنده کوشیده کتابی مطلقاً واقعی بنویسد تا بفهمد توصیف یک سرزمین و شرح فعالیتی یک‌ماهه درصورتی‌که دقیقاً عرضه شود می‌تواند با اثری تخیلی رقابت کند یا نه.

همینگوی در کتاب «تپه‌های سبز آفریقا» با رویکردی تجربه‌گرایانه به سراغ خاطرات آفریقای خود رفته است؛ خاطراتی که همانند دیگر دوره‌های زندگی او بسیار هم پرفراز و نشیب بوده است. اما همانند هر آنچه به‌عنوان مصالح کار نوشتن وارد ساحت داستان می‌شود نیازمند تغییر و تحولاتی است که همینگوی از انجام آن‌ها صرف‌نظر کرده است. این تجربه همینگوی درواقع رئالیسمی بدون تخیل بود. یک اثر که درنهایت می‌توانست صورت گزارش داشته باشد. آیا چنین گزارشی می‌تواند برای خواندن جذاب باشد؟ به همین دلیل بود که بعدها همینگوی با توجه به آشنایی نسبتاً نزدیکش از زندگی بریل مرکام و این حدس که خاطرات او نیز کم‌وبیش رئالیستی بدون تخیل هستند، معتقد شده بود که او کاری دشوار را به پایان رسانده است.

هرچند بریل مرکام برای ثبت خاطرات خود این کتاب را نوشت بااین‌حال اطلاع روشنی در دست نیست که بریل مرکام چقدر به اصل خاطرات خود وفادار بوده، اما همینگوی آن را نه صرفاً برای مکتوب کردن خاطراتش که به‌عنوان یک تجربه ادبی به انجام رساند، تجربه اینکه آیا می‌تواند با وفاداری به خاطراتش اثری جذاب به لحاظ ادبی بنویسد. بنابراین زمانی که تصمیم به انجام این مهم گرفت آن را به همان دشواری که بود پذیرفته و به انجام رساند. حاصل کار او نیز سرانجام همانند دیگر آثار همینگوی اثری درخور اعتنا بود و ازآنجاکه در غیاب تخیل همینگوی مجبور بود برای جذابیت اثر از قدرت نثر نهایت بهره را ببرد. کوشید نثری را به وجود آورد که به قول خودش فراتر از شعر رفته و چنان توصیفات تصویری نیرومندی داشته باشد که چونان نقاشان امپرسیونیست فرانسوی مخاطب را تحت تأثیر قرار دهد.

از این منظر تپه‌های سبز آفریقا اثری است که بهترین گواه برای دریافت قدرت روایت‌گری و توان توصیف زنده و تأثیرگذار همینگوی به شمار می‌رود. زندگی در این اثر به شکلی ناب جریان دارد و مهم‌تر از همه اینکه قهرمان این رمان همینگوی نه شخصیتی که گوشه‌هایی از عقاید و ایده‌های او را یدک بکشد بلکه خود اوست. قهرمانی که در دل روایت داستان و در موقعیت‌های مختلف به اظهارنظر درباره مسائل مختلف می‌پردازد. همینگوی نویسنده‌ای بسیار کم‌حرف بود، مصاحبه‌ای اندکی از او برجای‌مانده است. خواندن تپه‌های سبز آفریقا این حسن را هم دارد که با نظرات همینگوی درباره برخی مسائل گوناگون نیز می‌توان آشنا شد و درواقع این رمان می‌تواند جبران کم‌حرفی‌های نویسنده‌اش را نیز بکند!

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

بازخوانی ماجراهای چپ مارکسیست- لنینیست که از دهه ۲۰ در ایران ریشه دواند... برای انزلی و بچه‌های بندرپهلوی تاریخ می‌نویسد... تضاد عشق و ایدئولوژی در دوران مبارزه... گاهی قلم داستان‌نویسانه‌اش را زمین می‌گذارد و می‌رود بالای منبر وعظ. گاهی لیدر حزب می‌شود و می‌رود پشت تریبون. گاه لباس نصیحت‌گری می‌پوشد... یکی از اوباش قبل از انقلاب عضو کمیته می‌شود... کتاب پر است از «خودانتقادی» ...
آیا می‌توان در زبان یک متن خاص، راز هستی چندلایه و روزمره‌ انسان عام را پیدا کرد؟... هنری که انسان عام و مردم عوام را در خود لحاظ کرده باشد، به‌لحاظ اخلاقی و زیباشناسانه برتر و والاتر از هنری است که به عوام نپرداخته... کتاب خود را با نقدی تند از ویرجینیا وولف به پایان می‌برد، لوکاچ نیز در جیمز جویس و رابرت موزیل چیزی به‌جز انحطاط نمی‌دید... شکسپیر امر فرازین و فرودین را با ظرافتی مساوی درهم تنید، اما مردم عادی در آثار او جایگاهی چندان جدی ندارند ...
با دلبستگی به دختری به‌ نام «اشرف فلاح» که فرزند بانی و مؤسس محله است، سرنوشتِ عشق و زندگی‌اش را به سرنوشت پرتلاطم «فلاح» و روزگار برزخی حال و آینده‌اش گره می‌زند... طالع هر دویشان در کنار هم نحس است... زمینی برای بازی خرده‌سیاست‌مدارها و خرده‌جاه‌طلب‌ها... سیاست جزئی از زندگی محله است... با آدم‌ها و مکانی روبه‌رو هستیم که زمان از آنها گذشته و حوادث تکه‌تکه‌شان کرده است. پوستشان را کنده و روحشان را خراش داده ...
مادرش برای جبران کمبود عشق در زندگی زناشویی‌اش تا چهارسالگی به او شیر می‌داده... پدر هدف زندگی‌اش را در این می‌بیند که ثروت و قدرت ناشی از آن را که بر مردم اعمال می‌کند، افزایش دهد... عمه با دختر و نوه‌اش زندگی بدوی و به‌کل رها از آداب و رسوم مدنی دارد... رابطه‌ای عاشقانه با نوه‌ی عمه آغاز می‌کند... مراسم نمادین تشرف... رؤیای کودکی‌اش مبنی بر قدرت پرواز به حقیقت می‌پیوندد ...
این خمودگی، انگار آغاز یک نوع اضمحلال اخلاقی شده... بزرگ‌ترین انحراف در ادبیات جنگ با کتاب «دا» آغاز شد... صاحبخانه جنگم و نه مستاجر جنگ... ضدجنگ در جایی اتفاق می‌افتد که مردم از جنگ پشیمان باشند. در آلمان بعد از جنگ جهانی دوم، گروه 47 که تشکیل می‌شود، هانریش بل و عده‌ای دیگر عضو آن گروه بودند، ادبیات ضدجنگ را تبلیغ می‌کردند، پشیمان بودند، کشور آنها تبدیل به ویرانه شده بود... بعد از انقلاب، ادبیات و سینما از هم دور شدند ...