محملی برای گسترش تمدن | ایبنا


نوربرت الیاس [Norbert Elias] یکی از آخرین بازماندگان نسل جامعه‌شناسان کلاسیک و از پیش‌قراولان جامعه‌‏شناسی ورزش، ‬ بر آن است که ورزش کلید شناخت جوامع و ابزاری ممتاز جهت تحلیل فرهنگ و ساختارهای حاکم بر جامعه بوده است. به باور او به واسطه این پدیده می‌توان جوامع و فرهنگ‌ها را بهتر و عمیق‌تر شناخت.



الیاس‬ تلاش کرد تا کارکرد بازی و ورزش را در ایجاد و گسترش تمدن اروپا واکاوی کند‬.‬ او‬ ‬ در‬ زمینه‬ حوزه ورزش، بازی، اوقات فراغت، تفریحات و سرگرمی‌ها‏ تمرکز کرد و در صدد بود تا ضمن بازشناسی نقش ورزش در ایجاد و گسترش تمدن غرب، دیدگاه‏‌های جامعه‏‌شناختی را به این حوزه‏ سوق داده و رهیافت‌های نظری خود را در این زمینه تبیین کند.

وی‬ بر این باور بود که حوزه ورزش برای کمک به تحلیل‌‏های جامعه‏‌شناختی و غنی‌‏تر کردن دانش اجتماعی تأثیرات فراوانی داشته، پس با بهره‌‏گیری از این پدیده‌‏های اجتماعی تلاش کرد تا الگوی نظریِ جامعه‌‏شناختی برای شناخت و تحلیل بهتر ساختارهای اجتماعی را طراحی و ارائه کند.‬ الیاس‬ با الهام از اندیشه‌های مارسل موس، کایووا و هویزینگا بنای جامعه‌‏شناسی خود را بر پایه ورزش و بازی‏ بنیان افکند. ‬ او‬ امرزه این پدیده‌ها را دارای کارکردها و پیامدهای متنوع می‏‌پنداشت. ‬ از این حیث برایر الیاس ورزش فراتر از ورزش جلوه کرده است.

این‬ جامعه‌شناس‬ برجسته‬ به تبارشناسی و بررسی تحلیلی سیر تحول ورزش در ادوار گذشته، به ویژه قرون وسطی تا قرن نوزدهم پرداخته است. او ضمن تشریح تغییرات اجتماعی بیان می‌کند که ورزش و بازی در همه ادوار تمدن‌ها و فرهنگ‏‌های باستان تاکنون وجود داشته و به عنوان عاملی پیش‌ران، در فرایند تحولات و دگرگونی‌های جوامع نقش مؤثری داشته است.

او ورزش مدرن را مولود بازی‏‌هایی برشمرده که ماهیت آن‌ها در گذر زمان دچار دگردیسی و تغییر شده و از بازی‏‌های سنتی و خشونت‌‏بار به ورزش‌‏های قاعده‌‏مند و صلح‌‏آمیز تبدیل شده است. الیاس‬ ورزش را محمل مناسبی برای خویشتن‏داری، خودکنترلی، تعدیل هیجانات و خشونت‌‏ها در راستای فرایند گسترش تمدن به شمار آورده و باور دارد که این دگرگونی‌های ساختاری شرایط ایجاد روند ورزشی‌‏شدنِ جامعه را فراهم کرده و باعث شکل‌گیری و شکوفایی رژیم پارلمانیته در انگلستان شد و به این ‏وسیله گام بلندی در راستای متمدن‏‬ شدن این کشور برداشته شده است.

این صاحب‌نظر حوزه جامعه‌شناسی، ورزش را از مهم‏ترین و بارزترین شاخص‌ها در روند تمدن دانسته و در کتاب ماندگار خود با عنوان «فرایند متمدن‌شدن» [The Civilizing Process] به تبیین این روند پرداخته و در این وادی به تشریح نظریه بدن روی آورده و بدن را پدیده‌ای تابع نیروهای فرهنگی و آموزشی یک جامعه و از ارکان اساسی تمدن قلمداد کرده تا آن‌جا که واژه تمدن را با مفهوم بدن متمدن و کنترل‌شده یکی دانسته و تأکید کرده که انسان متمدن کسی است که بتواند خشم خود را مهار کرده و بر بدنش کنترل داشته باشد.

در کتاب «نوربرت‌الیاس و جامعه‌شناسی ورزش»، نخست به تشریح زندگی و میراث فکری الیاس پرداخته شده و آن‌گاه در فصل دوم نیم‬ ‏نگاهی به آراء و اندیشه‌های این جامعه‌شناس آلمانی افکنده و کاربست دستگاه نظری و خاستگاه اندیشه‌های اجتماعی و فکری او مورد واکاوی قرار گرفته است. سپس نحوه شکل‌گیری تمدن و تحلیل آن از منظر جامعه‌شناسی فرایندی و پیکربندی را به نظاره می‌نشینیم.

فصل سوم این کتاب، به شرح دیدگاه‌های الیاس در زمینه جامعه‌شناسی ورزش و تحلیل بن‏‬ مایه‌‏های آراء او در این حوزه پرداخته است. در این جستار همچنین مفهوم بدن و عادت‌واره از چشم‌انداز وی بررسی شده و رابطه ورزش با ویژگی‌های شخصیتی و روابط قدرت مورد تحلیل قرار گرفته است.

فصل چهارم، دیدگاه این صاحب‌نظر در زمینه بازی و انواع مدل‌های آن مورد واکاوی قرار گرفته است. الیاس با رهیافت شکسپیری جهان را به یک بازی بزرگ تشبیه کرده و بر آن بود که بازی و مدل‌های آن به عنوان فرایندی اجتماعی، ناظر بر حیات انسانی و تشکیل‌‏دهنده شبکه ارتباطی هستند. الیاس با این رویکرد، در پی طراحی و ارائه الگویی جهت کشف علل تغییر در الگوهای رفتاری اروپاییان و چگونگی پیدایش تمدن مدرن غرب بوده و نقش ورزش و بازی‌‏ها در این رهگذر را تبیین کرده است. سرانجام در فصل پایانی، ارتباط بین تمدن و ورزش مورد مداقه قرار گرفته و سیر تحول پدیده ورزش و روند دگردیسی آن از بازی‏‌های سنتی و خشن به ورزش‌‏های مدرن و صلح‌‏آمیز تحلیل شده است. فرایندی که در آن ورزش بر الگوهای رفتاری اروپاییان تأثیر گذاشته و فرایند ورزشی‬ ‏شدن را در جامعه فراگیر کرده تا زمینه را برای ایجاد و گسترش تمدن غرب فراهم‬ کند.

انتشارات بزنگاه کتاب «نوربرت‌الیاس و جامعه‌شناسی ورزش» نوشته دکتر کمال جوانمرد را در ۱۸۸ صفحه به بهای ۲۵۰ هزار تومان در تابستان ۱۴۰۴ منتشر کرده است.