رمان «تو در قاهره خواهی مرد» نوشته‌ی حمیدرضا صدر برای اولین بار در سال نود و سه توسط نشر چشمه منتشر شد. حمیدرضا صدر را بیشتر به عنوان منتقد سینما و مفسر فوتبال می‌شناسیم. اولین رمان این نویسنده در بستر تاریخ شکل می‌گیرد و در مورد پرچالش‌ترین تاریخ این دیار، عصر پهلوی، و محمدرضاشاه است.

تو در قاهره خواهی مرد  حمیدرضا صدر

داستان از نوروز ۱۳۴۴ آغاز می‌شود، همان لحظه‌ای که محمدرضا پهلوی در کاخ مرمر مورد سوءقصد قرار می‌گیرد، اما نویسنده حلقه‌ی زنجیره‌ای ترس و وحشت محمدرضا را از یک فصل قبلش با عنوان پیش از شروع، شروع کرده و به داستان مرگ ملک‌فاروق می‌پردازد. ملک‌فاروق دوست صمیمی و برادرزن سابق محمدرضاشاه در تبعید می‌میرد؛ و این‌چنین مرگ، تبعید، ترور همراه زنجیره‌ی مرگ‌هایی مانند رضاشاه، حسنعلی‌ منصور، رابرت اف. کندی و سایر رجال با نفوذ تبدیل به کابوس‌های محمدرضا می‌شوند.

نویسنده در رمان راوی‌ای انتخاب کرده که قهرمان رمانش را مخاطب قرار داده. انگار محمدرضاشاه نشسته روی صندلی‌ای سرد در انتهای یک سلول تاریک و در ترس‌ها و عقده‌هایش مچاله شده. راوی چون نگهبانی که قرار است تنها مونس و همراه او تا انتهای مرگ باشد، او را سرد و بی‌روح مخاطب قرار می‌دهد. نه آن‌قدر سرد چون قاضی‌ای شماتت‌کننده و یا چون دوستی صمیمی و هم‌بندی هم‌راز و هم‌داستان، نه درست از او به اندازه‌ی میله‌های سرد فاصله دارد. کمی صمیمی، کمی دور، کمی همراه طنز و نیش‌خند. گاهی با او همدردی می‌کند، گاهی دلش برای او می‌سوزد، گاهی او را مورد طعنه و تمسخر قرار می‌دهد و گاهی چون ملکه‌ی عذابی در لحظات آخر زندگی، مدام زندگانی سراسر وحشتش را مقابل دیدگان او مرور می‌کند.

راوی از همان ابتدا با انتخاب استراتژی ماجرای مرگ ملک‌فاروق در تبعید و اتصال به حلقه زنجیر معنای مرگ و سلطنت، نامیرایی یک پادشاه که گمان می‌کند همیشه بر مسند قدرت خواهد ماند، سعی می‌کند به داستان سردوخشک تاریخی‌اش کمی جلوه داستانی ببخشد. این هم‌سان‌سازی از مقایسه‌ی زندگی و منش ملک‌فاروق با شاه شروع می‌شود. حتی تفاوت‌های شخصیتی را جوری بیان می‌کند که در عین طنزبودن و نشان‌دادن اینکه مهم نیست سلطنت ریشه‌اش از یک خانواده‌ی اصیل عربی باشد یا نه؛ چون خاندان میرپنج بی‌ریشه و دنبال ریشه‌دواندن و وصل‌شدن به هر خاندان و نسبی به هر قیمتی، فرقی نمی‌کند ناقوس مرگ برای او هم سرد و بی‌روح به صدا درخواهد آمد.

داستان از لحظه‌ای شروع می‌شود که محمدرضاشاه از ترور جان سالم به در برده. دو ماه از ترور حسنعلی‌ منصور، بیست‌وششمین نخست‌وزیر دوران پهلوی دوم، می‌گذرد و شاه در تمامی جشن‌های سال نو، به مرگ و مرور ترور او مشغول است. در واقع نخست‌وزیر شبی می‌میرد که شاه سومین سالگرد انقلاب شاه و مردم را جشن می‌گرفته.

رمان تصویرگر لحظات دوگانه‌ی پادشاهی است که تک‌تک لحظات زندگیش در اوج عیش‌ونوش زیر سایه مرگ بوده. مرگ‌وزندگی درست مثل دو دونده‌ای هستند که مدام در زندگی او قصد دارند از هم پیشی بگیرند. او از همه‌چیز می‌ترسد؛ حتی از سایه‌ی خودش. نیمی از او باور کرده، او خدایی است که باید حکمرانی کند. اگر سلطنت نکند و سرکوب، خواهد مرد و نیم دیگرش وقتی یاد ملک‌فاروق و آدم‌های نزدیکی می‌افتد که در کنار او ترور شده‌اند، نمی‌تواند باور کند قدرت و شوکت و جبروتش بر مرگ فائق خواهد آمد.

نویسنده ترس و وحشت شاه از ماجرای سوءقصد را در بی‌قراری و عصبی‌بودن طی دیدارهایش با افراد مختلف و از لابه‌لای سخنانش در این دیدارها به تصویر می‌کشد.

زبان و لحن نویسنده در روایت داستانش برخلاف استراتژی جالب و پرکششی که در انتخاب نوع راوی‌ به کار برده، سرد و خشک است. از اواسط داستان لحن راوی شبیه معلم تاریخی می‌شود که مدام و تندتند دارد اتفاقات تاریخی و زندگی شاه را بدون کمی تأمل روایت می‌کند. آن لحن شوخ و طنز تلخی که گاهی در جمله‌های خطابی وجود دارد، آن مقایسه‌های جالب و ارجاعات تکه‌های پازل‌گونه‌ی زندگی محمدرضاپهلوی به زندگی ملک‌فاروق و رابرت اف. کندی، کم‌کم لابه‌لای کلمات تند و زیاده‌گویی راوی محو می‌شوند. خواننده از اواسط داستان با سطرهایی از بریده‌های روزنامه سروکار دارد. این باعث می‌شود داستان دچار اطناب شود و خواننده رمان را در نیمه رها کند. انگار جانِ لحنِ راوی از او گرفته می‌شود. شاید چون نویسنده هدف و انگیزه‌ی اصلی روایت داستانش را فراموش می‌کند و محو شیوه‌ی روایت و داستان و تاریخ می‌شود.

نویسنده با انتخاب نام داستان -«تو در قاهره خواهی مرد»- از همان ابتدا بازی با کلمات و اتفاق‌های تاریخی را شروع می‌کند. اتفاق‌های دومینوواری که به هم گره خورده‌اند و چون تقدیری سیاه برپیشانی سرنوشت محمدرضا نوشته شده‌اند. سرنوشتی که نویسنده هم در بازی‌اش، اصل روایتش را گم می‌کند؛ و در ادامه روایت اتفاق‌های شوم زندگی محمدرضا و تمام آدم‌هایی که او به نوعی خودش را به آن‌ها وصل می‌کند تا زنده بماند در عین دراماتیک‌بودن و داشتن پتانسیل یک رمان تاریخی و جذاب تبدیل می‌شود به تکرار مکررات. یعنی همان شیوه‌ی قوی و جاه‌طلبانه‌ی شروع داستان که در ابتدا نقطه قوت نویسنده بوده، تبدیل می‌شود به پاشنه‌آشیلش و جان داستان را می‌گیرد. حمیدرضا صدر در بازی مهندسی روایت داستانش مثل یک بازی دوسر باخت گرفتار می‌شود، هم تکنیک را فدای تاریخ می‌کند، هم داستانش را فدای تکنیک و هر دو مغلوب تاریخ می‌شوند.

و این گونه داستان تنها تبدیل می‌شود به روایت ترس‌های مردی که شبحی بالای سرش این جمله را به شیوه‌های مختلف مدام تکرار می‌کند، «تو در تبعید خواهی مرد.»

ایبنا

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

انقلابی‌گری‌ای که بر من پدیدار شد، حاوی صورت‌های متفاوتی از تجربه گسیختگی و گسست از وضعیت موجود بود. به تناسب طیف‌های مختلف انقلابیون این گسیختگی و گسست، شدت و معانی متفاوتی پیدا می‌کرد... این طیف از انقلابیون دیروز بدل به سامان‌دهندگان و حامیان نظم مستقر می‌شوند... بخش زیادی از مردان به‌ویژه طیف‌های چپ، جنس زنانه‌تری از انقلابی‌گری را در پیش گرفتند و برعکس... انقلابی‌گری به‌واقع هیچ نخواستن است ...
سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...
شاید بتوان گفت که سینما غار پیشرفته‌ افلاطون است... کاتلین خون‌آشامی است که از اعتیادش به خون وحشت‌زده شده است و دیگر نمی‌خواهد تسلیم آن شود. به‌عنوان یک خون‌آشام، می‌داند که چگونه خود را از بین ببرد. اما کازانووا می‌گوید: «به این راحتی هم نیست»... پدر خانواده در همان آغاز شکل‌گیری این بحران محل را به‌سرعت ترک کرده و این مادر خانواده است که بچه‌ها را با مهر به آغوش کشیده است. اینجاست که ما با آغاز یک چالش بزرگ اخلاقی مواجه می‌شویم ...