درباره رمان «ملال جدول‌باز» نوشته ایرج کریمی | اعتماد

وسعت دانش و چیره‌دستی ایرج کریمی در روایت‌های مینیمالیستی و چندلایه، منجر به آفرینش اثری شده که به‌رغم زبان ساده و روان، مفاهیم جامعه‌شناختی و روان‌شناختی مستتر در آن چنان گسترده و پیچیده‌اند که پرداختن به آنها در قالب مقاله‌ای مفصل ممکن می‌شود. «ملال جدول‌باز» روایت سرگشتگی یک نسل است؛ نسل جوان طبقه متوسط در دهه 60 که در پی هجوم تغییرات گسترده و بنیادین پس از انقلاب و جنگ است. سرگشتگی هر یک از شخصیت‌ها در رمان نمودی بیرونی پیدا کرده و هریک از چیزی می‌گریزند؛ بهمن از بیماری همسرش، باربد از وطنش، هما از نازایی و مهران از شغل ملال‌آورش. اما حقیقت داستان این است که آنها از خود فرار می‌کنند؛ از چیزی درون خودشان، از حفره‌ای عمیق، که جای خالی هویت، هدف‌مندی و شأن و منزلت اجتماعی و انسانی است.

ملال جدول باز ایرج کریمی
 

انتخاب فصل زمستان، راوی اول‌شخص، محدود شدن کلام به لحن سرد و اندوهگین او که گاه با کنایه‌هایی طنزآلود توام است و همچنین نثر بدون تزیین اما غنی کریمی، خواندن این رمان را به تجربه‌ای کم‌‌نظیر در میان رمان‌های ایرانی اخیر تبدیل می‌کند. کریمی بی‌آنکه اشاره‌ای مستقیم به فضای اجتماعی و سیاسی آن زمان بکند، آن را در بطن اثر و در لابه‌لای حرف‌ها، لحن‌ها، مکث‌ها و شوخی‌های گاه‌به‌گاه ساخته و پرداخته است. استفاده نمادین او از جدول کلمات متقاطع، قطار اسباب‌بازی که روی ریلی دایره‌ای آنقدر می‌چرخد تا نیرویش تمام شود و حضور سهند -کودکی رها شده از زندان که گویی اسیر زندانی بزرگ‌تر و گریزان از جهان بیرون است - در فرمی یکدست به ژرف ساختن داستان کمک بسیار کرده است. سهند از نسلی تازه‌تر است و از همان کودکی، ناامید و افسرده شده و تنها شیوه ارتباطش با جهان، نشستن پای پنجره‌ای رو به شب است؛ رو به تاریکی مرموزی که معلوم نیست چه ‌چیز را در آن می‌جوید؛ پدر، مادر یا آینده‌اش را. 

روایت «ملال جدول‌باز» از یک نظر، فیلم گزارش، ساخته عباس کیارستمی را به خاطر می‌آورد؛ همان زن و مرد به بن‌بست رسیده‌ای که پس از تقلای بسیار، مثل پرنده‌هایی که پاهای‌شان را به میله قفس بسته باشند، باز به جای نخست و آغوش هم بازمی‌گردند، بی‌آنکه عشقی در میان‌شان باشد. در رمان کریمی هم، تقلای بیتا به مرگ و جست‌وجوی بهمن به جنون می‌رسد. ژاله روشنفکرنما به سطحی‌نگری مضمحل‌کننده‌ای دچار شده و تصور عشق زن و شوهر بسیار محترم همسایه، به واقعیت نفرت آنها بدل می‌شود. مهران و هما هم سرانجام با پذیرش ناکامی خود، به عشق پناه می‌برند؛ اما نه عشقی جان‌بخش و بالنده، که فقط بازنمایی نمادینی از این مفهوم و دستاویزی برای آرام‌تر شدن سیر سقوط. ایرج کریمی دستاورد این زوج را در فصل پایانی و در چند خط کوتاه، با مهارت روایت می‌کند. مهران و هما پس از هم‌آغوشی، با فاصله از هم و حتی یکی پشت به دیگری می‌نشینند و چنان خلأ عمیقی بین‌شان احساس می‌شود که گویی هریک متعلق به جهانی دیگر است. 

«ملال جدول‌باز»، جدای از شباهتش به فیلم گزارش، ادای دین ایرج کریمی به سینما هم است. بهمن که در مقابل عشق، طرف دوستی مردها را گرفته، صحنه عاشقانه پایان فیلم کازابلانکا را از آن حذف کرده است. مسلم است که کازابلانکا بدون وجود آن صحنه هم به پایان می‌رسد اما به ‌این ‌شکل، جای چیزی که معنا و ماهیت و اصلا دلیل ساخته شدن این فیلم بوده، در دل روایتش خالی می‌ماند. درست مثل همه آدم‌های ملول این رمان که زندگی‌شان به ‌هر حال می‌گذرد اما جای عمیق معنا در میان آن خالی است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

همه‌ جنبش‌های توده‌وار در طرفدارانشان نوعی جان‌برکفی و گرایش به عمل و اقدام مشترک برمی‌انگیزند؛ همه‌ آنها فارغ از آموزه‌هایی که می‌پراکنند و برنامه‌ای که ارائه می‌دهند تعصب، شور، امید، نفرت و نابردباری تب‌آلود را می‌پرورند... ایمان کور و پایبندی و وفاداری همه‌جانبه و با تمام وجود را طلب می‌کنند... میزان قدرت بالقوه‌ یک ملت در حکم گنجینه‌ آرزوهای دست‌نیافتنی آن است ...
چنان جزئیات حرفه‌ای یک جیب‌بر را باز کرده که اگر نگوييم خود ناکامورا یک جیب‌بر واقعی است، دست‌کم می‌توانیم مطمئن باشیم ساعت‌ها کار یک جیب‌بر واقعی را تماشا کرده است... جهان به سه دسته خدایان، بردگان و انسان‌ها تقسیم شده و متاسفانه بردگان از همه بیشترند... جیب‌برها و دله‌دزدها که تنها انسان‌های عادی این جهان‌اند و درنهایت اینها شاید بتوانند کاری خلاف اراده خدایان انجام دهند ...
در نقش پدر دوقلوها ... فیلمنامه‌ی این اثر اقتباسی بومی شده از رمان اریش کستنر است... هنرنمایی مرحوم ناصر چشم آذر در مقام نویسنده‌ی ترانه‌های متن... دغدغه‌های ذهنی خانواده‌ها و روش حل مساله به سبک ایرانی؛ مخصوصا حضور پررنگ مادربزرگ بچه‌ها در داستان، از تفاوت‌های مثبت فیلمنامه با رمان مبدا است... استفاده‌ی به‌جا و جذاب کارگردان از ترانه‌های کودکانه در پرورش شخصیت آهنگساز ایرانی از دیگر نقاط قوت اقتباس پوراحمد است ...
حتی اندکی نظرمان را در مورد پسر ولنگار داستان که روابطی نامتعارف و از سر منفعت با زنان اطرافش دارد، تغییر نمی‌دهد... دورانی که دانشجویان در پی یافتن اتوپیا روانه شهرهای مختلف می‌شدند و «دانشجو بودن» را فضیلتی بزرگ می‌شمردند. دورانی که تخطی از ابرساختارهای فرهنگی مسلط بر روابط بین جنس مخالف تقبیح می‌شد و زیرپوست شهر نوعی دیگر از زیستن جاری بود... در مواجهه با این رمان با پدیده‌‌ی تمام‌‌عیار اجتماعی روبه‌رو هستیم ...
حتی ناسزاهایی که بر زبان او جاری می‌شود از کتاب‌هایی می‌آید که خواندن‌شان برای کودکی هفت‌ساله دشوار است... معلم سرخانه‌ی او، نویسنده‌ای است که از فعالیت‌های روشنفکری سرخورده شده و در کلام او می‌توان رگه‌هایی از تفکر یک اصلاح طلبِ ناامید از بهبود اوضاع را مشاهده کرد... توی کتاب‌ها هیچ‌چیزی درباره‌ی امروز نیست، فقط گذشته است و آینده. یکی از بزرگ‌ترین نواقص کتاب‌ها همین است. یکی باید کتابی اختراع کند که همان موقع خواندن، به آدم بگوید در همین لحظه چه اتفاقی دارد می‌افتد ...