فصلی در نوشتن و زیستن | الف


از جواد مجابی آثار بسیاری به جا مانده در حوزه‌های مختلف ادبیات، فرهنگ و هنر؛ اما در این میان یک نکته پررنگ در کارنامه‌ی او وجود دارد که بیش از وجوه دیگر خودنمایی می‌کند. و آن چیزی نیست جز رویکرد و دغدغه‌ی جواد مجابی به طنز که از دیرباز در کارنامه‌ی او بوده و هنوز هم در اغلب آثارش به اشکال محتلف خودنمایی می‌کند.

شناختنامه جواد مجابی آسیه جوادی (ناستین)

جواد مجابی در قزوین به دنیا آمده، به سال 1318 زاده شده در دیار عبید زاکانی و ارادت به او بی‌شک در این کشش درونی بی‌تاثیر نبوده است. طنز مورد نظر مجابی بیشتر طنزی ادبی است که وامدار شوخی‌های پخته زبانی است. او همچنین کتابی نوشته با عنوان «تاریخ طنز ادبی ایران» که از مهم ترین آثار او و پاسخی ‌ست به این دغدغه‌ای که ازدیرباز در او بوده است.

مجابی اما در حوزه‌های مختلفی فعالیت کرده؛ به عنوان شاعر، نقاش، محقق ادبی-هنری، روزنامه نگار، طنزپرداز، نمایشنامه نویس، فیلمنامه‌نویس و داستان نویس و... آثار بسیاری از خود برجای گذاشته است. پس در این گستره‌ی وسیع که بی‌گمان وجوه گوناگونی از آن می‌توانند برای علاقمندان آثار مجابی ناشناخته بمانند، در اختیار داشتن کتابی که بتواند شناختی از گوناگونی و تنوع این آثار ارائه کند، سودمند و کاربردی است.

این کاری است که خود مجابی برای دوتن از چهره‌های نام‌دار ادبیات معاصر یعنی احمد شاملو و غلامحسین ساعدی به سامان رسانده است. الگویی که مجابی برای به سامان رساندن این دو کتاب در پیش گرفته، توسط آسیه جوادی (ناستین) برای ارائه‌‌ی کتابی در معرفی زندگی و آثار جواد مجابی بکار گرفته شده است.

این کتاب تحت عنوان «شناختنامه‌ی جواد مجابی» اخیرا به همت نشر فرهنگ معاصر بازار آمده است. این کتاب که سال‌ها پیش توسط ناشری دیگر منتشر شده بود، در چاپ تازه به صورتی ویراسته تر به مخاطبان علاقمند ارائه شده است. در چاپ تازه علاوه بر کتاب‌پردازی بهتر و بازنگری در کیفیت عکس‌ها، پاره‌ای بخش‌ها که تنها بر حجم کتاب افزوده بود کنار گذاشته شده و کلیت کتاب سیقل خورده است. همچنین در راستای به روز شدن کتاب هم افزوده‌هایی در بخش کتابشناسی جواد مجابی می‌توان مشاهده کرد.

با این احوال ساختار کلی کتاب کماکان به شکل سابق حفظ شده است، ساختاری که البته از نقطه قوت‌ اصلی اثر حاضر بود. این ویژگی را در دو شناختنامه که توسط خود مجابی در مورد احمد شاملو و غلامحسین ساعدی جمع‌آوری و تألیف شده نیز می‌توان دید.اگر موفقیت این دو کتاب را حاصل آشنایی نزدیک و اشراف مجابی بر زندگی و آثار ساعدی و شاملو بدانیم، باید گفت در شناختنامه‌ی حاضر نیز آسیه جوادی به واسطه‌ی دهه‌ها زندگی با همسرش (جواد مجابی) آشنایی بسیار جامعی از او داشته است و از تجربه‌های همسرش برای تهیه‌ی کتابهایی مشابه نهایت بهره را برده است و در نهایت نتیجه‌ کاری موفق بوده است.

پس از اشارات بسیار کوتاه آغازین کتاب، درباره چاپ تازه آن، و یادداشت کوتاهی از جواد مجابی باعنوان «انگیزه و سپاس» که در واقع به شأن نزول این کتاب اشاره دارد. کتاب حاضر با سالشمار جامع زندگی جواد مجابی آغاز می‌شود.

به عنوان مقدمه و کمی بیشتر، نوشته‌ای است از مولف کتاب که به شرح مفصل حکایت شکل گیری این شناختنامه و دیگر شناختنامه‌هایی که خود مجابی بدست گرفته بود ارائه شده است. پس از این مقدمه تقریبا مفصل بخش اول کتاب آغاز می‌شود که در واقع بیشتر شرح احوال جواد مجابی است، تکه‌هایی از زندگی نامه‌ی خود نوشت او و یا یادداشت‌هایی که متضمن نگاه او به زندگی، ادبیات ،هنر و همچنین دغدغه‌ی آشنای طنز؛ فصلی در نتوانستن، دیگر میوه‌های شهر پسته و انگور، درخت نام ها و نشانه‌ها، انزوای ابلیسی، سطرهایی از کتاب زندگی‌نامه و این همانی و بینش طنز آمیز.

پس از این نوشته‌ها، در سیزده بخش تحت عناوین: طنز، طراحی، شعر، داستان کودکان، داستان کوتاه، رمان، مقالات، سفرنامه، تحقیق، نمایشنامه، فیلمنامه و سخنرانی. گزیده‌ای از مهمترین آثار جواد مجابی که در این سیزده حوزه‌ جای می‌گیرند،انتخاب شده و در معرض دید و قضاوت خواننده قرار داده است. تنوعی که در نوع خود منحصر به فرد بوده و از هنرمندی زندگی و آثار هنرمندی چند وجهی حکایت دارد. هرچند که بدیهی است نه مجابی و نه هیچ هنرمنددیگری لزوما در همه حوزه‌ها صاحب شاهکار نیست و از قضا کنار هم قرار گرفتن این آثار می‌تواند نشان دهنده فرازو فرودهای کارنامه چهره‌ی مورد نظر باشد. چنانکه درباره مجابی نیز به روشنی این مهم را می توان از خلال آثاری که در شناختنامه‌ی حاضر دستچین شده‌اند، مشاهده کرد که این خود یکی از امتیازهای اثر حاضر باشد.

«از نگاه دیگران» عنوان بخش دیگری از کتاب است که شامل مقالاتی است درباره زندگی و آثار جواد مجابی به برخی از نامداران ادبیات معاصر فارسی همچون محمد علی سپانلو، احمد شاملو، سیمین بهبهانی، کاظم السادات اشکوری و ملیحه تیرگل. بخش پایانی کتاب نامه‌هایی است از جواد مجابی به همسرش آسیه جوادی و دخترش پوپک و یک نامه فرستاده نشده. در این نامه‌ها می توان تصویری متفاوت از مجابی را مشاهده کرد، تصویر یک نویسنده و هنرمند و در عین حال همسر و پدر. آخرین صفحات شناختنامه به کتابشناسی کامل آثار جواد مجابی با تقسیم بندی موضوعی اختصاص یافته است که حجم پرو پیمان آن خود گواه میزان فعالیت و نقشی است که جواد مجابی در طول زندگی در حوزه پژوهش، آفرینندگی و دیگر زمینه‌های مرتبط به ادبیات و هنر این دیار داشته است.

اما در میان بخش‌های مختلف این کتاب تلخ ترین آن حکایت همان نامه‌ی فرستاده نشده‌ای است که گویا در اواخر دهه شصت برای روزنامه کیهان نوشته شده است. نامه‌ای تقریبا مفصل که واکنشی است به اتهام پراکنی‌های کیهان آن روزگار به مجابی و دیگر اصحاب قلم در این دیار. این نامه امروز سندی است که نشان می‌دهد بر نویسندگان و هنرمندان این دیار در چند دهه‌ی گذشته (به ویژه دهه شصت تا اواسط دهه هفتاد) چه گذشته است! حکایت تلخ انسانی که (فارغ از هنرمند بودن یا نبودن) مجبور می شود برای اعاده حیثیت از دروغ پرا کنی‌های نشریه‌ای که از بیت المال تغذیه می‌کند! نه با زبان که با قلم نیز بنویسد که نامسلمان نیست، ملحد نیست، ضد اخلاق نیست و....

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

تمام دکترهای خوب یا اعدام شده‌اند یا تبعید! دکتر خوب در مسکو نداریم... رهبر بزرگ با کالبدی بی جان و شلواری خیس در گوشه ای افتاده است... اعضای کمیته‌ی رهبری حزب مخصوصا «نیکیتا خروشچف» و «بریا» رئیس پلیس مخفی در حال دسیسه چینی برای جانشینی و یارگیری و زیرآب‌زنی... در حالی‌که هواپیمای حامل تیم ملی هاکی سقوط کرده است؛ پسر استالین و مدیر تیم‌های ملی می‌گوید: هیچ هواپیمایی سقوط نکرده! اصولا هواپیماهای شوروی سقوط نمی‌کنند... ...
تلفیق شیطنت‌های طنزآمیز و توضیحات داده شده، که گاهی خنده‌دارتر از آن هستند‌ که‌ درست باشند، اسنیکت را بلافاصله از نقش راوی سنتی و تعلیم دهنده‌ در اکثر کتاب‌های ادبیات کودکان کنار می‌گذارد... سانی می‌گوید‌: «گودو». اسینکت‌ این کلمه را این طور تفسیر می‌کند: «ما نه می‌دونیم کجا می‌خوایم‌ بریم‌ نه‌ می‌دونیم چه جوری باید بریم.» کلمه‌ی «گودو» ارجاعی است به نمایشنامه‌ی «در انتظار‌ گودو‌»... ...
پول زمانی به نحو احسن به انجام معاملات کمک می‌کند که عواطف هیچ نقشی در روابط نداشته باشند... برای خصلت کاملا پویای جهان، نمادی چشمگیرتر از پول نمی‌توان یافت... پول هیچ‌گاه دست کسی نمی‌ماند. پول اگر از حرکت بازایستد دیگر در مقام پول ارزش و معنای خاصی نخواهد داشت... من فقط به شرطی می‌توانم میل خود را برآورم که قادر باشم - دست‌کم تا حدی- میل دیگری را برآورم: زایش ارزش از روح مبادله ...
در مرز ایالت ترانسیلوانیا، قلعه وحشتناک کنت دراکولا قرار دارد... شب‌ها از گورش برخاسته و به دنبال طعمه‌هایش می‌گردد... در نور مهتاب به سراغ لوسی جوان می‌آید و پس از نوشیدن خونش، به‌شکل یک‌خفاش فرار می‌کند... این‌زنان شیطانی به چشم ون‌هلسینگ یکی از یکی زیباتر می‌آیند... فیلسوف، متخصص علوم ماوراءالطبیعه و یک مسیحی دوآتشه است... یکی از مشهورترین رمان‌های وحشت در جهان است که برای اولین‌ بار در ۱۸۹۷ منتشر شد ...
نوجوان برای رشد و تکمیل شخصیتش، نظر به قهرمان دارد. قهرمانِ فانتزی و خیالی، شخصیت خیال پرداز می‌سازد و قهرمان‌هایی که زندگی ملموس و تجربه‌های واقعی دارند؛ «خلاقیت» و «توانایی حل مشکل» را می‌آموزند. مجموعه ۱۳ جلدی «ماجراهای ناگوار» که در ایران با نام «بچه‌های بدشانس» نیز ترجمه شده‌ است؛ ۳ قهرمان از گروه دوم دارند: دو نوجوان و یک کودک که به تازگی یتیم شده‌اند و درگیر مشکلات ریز و درشت «زندگی واقعی» ...