«فوتبال علیه دشمن» را از سویی می‌توان غیرفوتبالی‌ترین کتاب و از سویی دیگر فوتبالی‌ترین کتاب موجود دانست. سایمون کوپر، که از جمله نویسندگان و روزنامه‌نگاران مطرح انگلیسی است، در این کتاب سعی کرده است تا وقایع مختلف سیاسی ـ اجتماعی جهان را با تحلیل فوتبالی ارائه کند. او به همین دلیل سفرهای متعدد را به نقاط مختلف دنیا انجام داده است... نویسنده فوتبال را نشانه‌ای از زندگی و مردم و مترجم آن را همه‌ی زندگی می‌داند.


نقدی بر کتاب «فوتبال علیه دشمن» ترجمه عادل فردوسی پور | کتاب هفته

شاید مقایسه‌ی «فوتبال علیه دشمن» [
Football Against the Enemy] با «روزی روزگاری فوتبال» ـ حمیدرضا صدر؛ انتشارات آویژه ـ  و یا با نمونه‌ای دیگر چون «فوتبال در آفتاب و سایه»  ـ ادواردو گالئانو؛  اکبر معصوم‌بیگی؛ نشر دیگرـ  مقایسه‌ی جالبی نباشد؛ ولی لااقل نشان از شتاب زدگی "فردوسی پور" در ترجمه‌ دارد. آنچه می خوانید بخشی از یادداشت "کتاب هفته" درباره‌ی اولین کتاب مجری "نود" است.

فوتبال علیه دشمن عادل فردوسی پور سایمون کوپر

همه‌ی آن کسانی که به فوتبال تنها به چشم یک ورزش نگاه می‌کنند، نمی‌دانند که این بازی دسته جمعی تا چه اندازه می‌تواند بار مسائلی دیگر را به دوش بکشد. این افراد که البته تعدادشان این روزها چندان زیاد نیست، گمان می‌کنند که فوتبال تنها زمینی چمن است با 22 بازیکن که به دنبال یک توپ گرد می‌دوند. آنها گمان می‌کنند که همه چیز در فوتبال به این ختم می‌شود که گلی وارد دروازه و تیمی برنده شود.

«فوتبال علیه دشمن» را از سویی می‌توان غیرفوتبالی‌ترین کتاب و از سویی دیگر فوتبالی‌ترین کتاب موجود دانست. سایمون کوپر، که از جمله نویسندگان و روزنامه‌نگاران مطرح انگلیسی است، در این کتاب سعی کرده است تا وقایع مختلف سیاسی ـ اجتماعی جهان را با تحلیل فوتبالی ارائه کند. او به همین دلیل سفرهای متعدد را به نقاط مختلف دنیا انجام داده است. سفرهایی که به هلند، آلمان، لیتوانی، روسیه، اوکراین و چند کشور دیگر دنیا انجام شده، دستاوردهایی را پیش روی خواننده قرار می‌دهد که گاه بسیار فراتر از آن چیزهایی است که درباره‌ی فوتبال می‌دانیم. شاید از همین روست که نویسنده فوتبال را نشانه‌ای از زندگی و مردم و مترجم آن را همه‌ی زندگی می‌داند.

نکاتی که نویسنده به آن پرداخته نشان می‌دهد که فوتبال چگونه می‌تواند از قالب خود به درآید وکارکردی اجتماعی به دست آورد. شاید اگر کوپر، به بازی ایران و آمریکا نیز می‌پرداخت که با پیروزی دو بر یک به نفع ایران تمام شد، کار او جنبه‌های جالب‌تری برای ایرانیان می‌یافت. آن روزها خاطره‌ای فراموش نشدنی‌اند؛ روزهایی که پیروزی تیم فوتبال ایران، معنایی بیش از پیروزی در یک بازی فوتبال داشت.

مقدمه‌ای را که سایمون کوپر نوشته، باید اشاره‌ای دانست که یک روزنامه‌نگار حرفه‌ای بر کتابش نوشته است. او در این مقدمه‌ی حرفه‌ای انگار که پایان یک فیلم را برایتان تعریف می‌کند و شما برای دیدن فیلم فرصت دارید تا همه‌ی جزئیات آن را به دقت ببینید. او در این مقدمه به چگونگی به قدرت رسیدن سیلویو برلوسکنی اشاره می‌کند. چرا که این فرد با مدیریت یک باشگاه فوتبال توانست تا بالاترین رده‌های سیاسی را طی کند و نخست وزیر ایتالیا شود. او نشان می‌دهدکه جورج بوش پسر نیز که هیچ استعدادی در سیاست نداشت، با مدیریت یک تیم ورزشی توانست به قدرت دست پیدا کند و طرفه آنکه هر دو این سیاستمداران پس از رسیدن به جایگاه سیاسی، در میان نامحبوب‌ترین چهره‌های سیاسی کشورشان قرار گرفتند. نویسنده البته به اتفاق‌هایی که بر این دو سیاستمدار رفت و نارضایتی مردم کشورشان اشاره‌ای نکرده است.

او فصل نخست کتاب را نیز به مقوله‌ی کلیات اختصاص داده است. از تماشاگران فوتبال می‌نویسد که در جام جهانی ایتالیا، 1.56 میلیارد نفر بوده‌اند و در جام جهانی آمریکا به 3.1 میلیارد نفر رسیده‌اند و این در حالی است که کل جمعیت جهان حدود هفت میلیارد نفراست. او از همین آمار نتیجه می‌گیرد که «فوتبال پرتماشاگرترین ورزش جهان است» و این که وقتی یک بازی برای میلیاردها نفر اهمیت پیدا می‌کند دیگر نباید فقط یک بازی تلقی شود. فوتبال هیچ وقت فوتبال نیست: «این ورزش جنگ به وجود می‌آورد، انقلاب می‌کند و مورد توجه مافیاها و دیکتاتورهاست.»

فصل دوم به بازی یا به عبارتی رابطه آلمان و هلند می‌پردازد. هلند و آلمان پس از جنگ دوم جهانی، (البته تا سال 1988) دو بازی مهم انجام دادند. در بازی اول که هلند بهترین تیم اروپا و جهان را داشت، باخت، اما در بازی بعدی که این تیم هرگز یه اندازه‌ی تیم قبلی‌اش خوب نبود، با دوگل آلمان را شکست داد. بعد از این پیروزی، مردم هلند به خیابان‌ها ریخند. آنها در تمام طول سال‌های پس از جنگ، خود را مردمی شکست خورده می‌دانستند و حال، برتری آنها در زمین فوتبال، حکایتی دیگر برایشان رقم زد: «مسلماً تنفر هم وجود داشت. من ده سال در هلند زندگی کردم، در لایدن، نزدیک دریای شمال و می‌دیدم که توریست‌های آلمانی محبوبیتی نداشتند. مردم می‌گفتند: چگونه است که آلمانی‌ها حمله به اروپا را جشن می‌گیرند و این کار را هر تابستان تکرار می‌کنند؟»

آنچه در این فصل و فصل‌های دیگر کتاب آمده نشان می‌دهد که کوپر، فوتبال را بهانه‌ای برای تحلیل مسائل اجتماعی قرارداده است. آنچنان که در فصل دوم، سراغ دو آلمان می‌رود که در سال 1961 به دو کشور تقسیم شدند و دیگر کشور واحدی نبودند. در سال 1990 بار دیگر دو آلمان به هم پیوستند. اما این پیوستن آنچنان که باید خوشایند نبود، چرا که بسیاری از مردم شغل و کارشان را از دست دادند و حتی مطرح‌ترین تیم آلمان شرقی که به گفته‌ی نویسنده 10 بار قهرمان پیاپی فوتبال شده بود، فروپاشید.

کوپر در فصل‌های متعدد کتابش شرح می‌دهد که روابط سیاسی چه تاثیری در فوتبال و فوتبال چه تاثیری در مسایل سیاسی دارد. اما او نکته‌ای را شرح می‌دهد که چندان با واقعیت همسان نیست و تنها می‌تواند به عنوان فرضیه‌ای کلی مطرح شود. کوپر می‌نویسدکه فوتبال بازتاب دهنده‌ی مسائل یک کشور است. اما از سویی دیگر می‌نویسد که کشورهایی که در آنها دغدغه‌ی مسایل سیاسی وجود ندارد، فوتبال نیز در آنها رونقی ندارد و در همین بحث به طور ضمنی، ژاپن و آمریکا به عنوان این کشورها ذکر می‌شوند. کوپر می‌نویسد که کارکرد فوتبال در آمریکا، با همه جای دنیا فرق می‌کند. به عقیده‌ی او، فوتبال در آمریکا به قشر مرفه اختصاص دارد و به همین دلیل، بسیاری از خانواده‌های مرفه فرزندان خود را به مسابقات فوتبال می‌فرستند. او از همین نکته نتیجه می‌گیرد که «آمریکا تنها کشوری است که تیم زنان آن، موفق‌تر از تیم مردانش است.»

این نکات را نمی‌توان به طورکلی درست دانست چون بسیاری از کشورهای اروپایی مانند آلمان، از فوتبالی سطح بالا برخوردارند. اما وضعیت سیاسی این کشورها به هیچ وجه بهتر از آمریکا نیست یا کشوری همچون ترکیه که در "جام جهانی کره‌جنوبی و ژاپن" در میان چهار تیم برتر جهان قرار گرفت، وضعیت سیاسی بدی ندارد. در این میان ممکن است چند کشور آفریقایی یا آمریکای جنوبی به ثبات کامل نرسیده باشند، اما هرگز نمی‌توان ادعا کرد که فوتبال تنها در کشورهایی رونق دارد که وضعیت سیاسی مناسبی ندارند. این حرف شاید تنها در صورت چند کشور، آن هم در مقطع زمانی خاصی مطرح شده باشد. اما این نکته که تنها بخش کوچکی از کتاب را به خود اختصاص داده نمی‌تواند سبب آن شود تا از اعتبار کتاب کاسته شود.


از سوی دیگر سایمون کوپر به طورحتم تاریخ معاصر جهان را نیز به خوبی پی گرفته است. به طور مثال در بخشی که تحت عنوان «بالتیکی‌ها دوست دارند در جام جهانی آمریکا باشند» آمده است؛ نویسنده اطلاعات جالبی را در مورد تاریخ معاصر لیتوانی و مسایل اجتماعی این کشور ارایه می‌دهد که شاید در کمتر کتابی بتوان آن را یافت: «در ویلنیوس، ابتدا به دفتر ساجودیس، روبه روی کلیسای جامع رفتیم... اما به محض این که وارد دفترشان شدم و خودم را به عنوان یک خبرنگار فوتبالی انگلیسی معرفی کردم، مرا پیش رییس اصلی‌شان بردند... به گفته‌ی کوبیلیوس، مسابقه‌های فوتبال و بسکتبال در نبرد برای رسیدن استقلال (در این کشور)، نقشی حیاتی ایفا کردند.»

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آقای رئیس جمهور رمان دیکتاتوری است نه رمان دیکتاتور. انتقادی است از فقر (مردم کشور همه فقیرند) و خیانت (هر شهروندی خانواده‌اش را انکار می‌کند) و فساد (وجدانها پست و مبتذل است) که این نظام بی‌حاصل که نمی‌تواند به انجام دادن کاری مثبت به نفع کسی افتخار کند به بار می‌آورد. به همین جهت خواننده از همان ابتدا احساس خفگی می‌کند و این فشار مرتباً شدت می‌یابد و هنگامی که رمان در آخرین فصل خود موسوم به «زنده مدفون» به اوج خود می‌رسد، این احساس به خفقان نزدیک می‌شود. ...
حدیث «الملك یبقی مع الكفر و لایبقی مع الظلم» از سخنان پرآوازه دیگریست که در هیچ منبع حدیثی به عنوان روایت نقل نشده و در قرن یازدهم هجری وارد کتب شده است. البته میرزای نائینی فقیه دوران مشروطه از این حدیث به عنوان نص مجرب (یعنی حدیثی که به تجربه ثابت شده) یاد می‌کند... در منابع روایی حدیثی دال بر نحوست ماه صفر یافت نمی‌شود. همین‌طور بشارت به خروج از ماه صفر و دعاهای دوری از بلا در این ماه. ...
«خشم» نیکول نسبت به نادیده‌گرفتن خودش از سوی چارلی، سبب می‌شود درخواست طلاق کند... نیکول حواسش به جزئیات زندگی است و چارلی دقتی به این جزئیات ندارد... نیکول احساس می‌کند که در بازی زندگی بازنده شده ... کسانی که پاره‌ای از «ما» می‌شوند، هویت تازه‌ای می‌یابند، علاوه بر آنچه داشته‌اند... همه از زاویه منفعت «خود»شان به رابطه نگاه می‌کنند.‌.. نه تاب جدایی دارند و نه توان ساختن رابطه‌ای تازه. ...
تبدیل یک نظام مردمسالار به نظام استبدادی محصول یک تعامل دوسویه میان یک فردِ حاکم و یک جامعه است... او انتقاد را به معنی دشمنی با اهداف و ایده‌ها تلقی می‌کند... رسالت نجات جهان از بندگی ظالمان... «دشمن»؛ یگانه مقصر عدم کامیابی ها است... بازار رمالانِ غیب گو گرم می‌شود... خود را به‌جای ایده و نظام می گذارد. و در واقع منظور او از ایده، خود اوست که با نظام یکی شده‌است. ...
او به پاپ سینمای پاپ شهرت یافته... چگونه صد فیلم در هالیوود ساختم و هرگز پشیزی از دست ندادم... یکی از موارد درخشان کارنامه‌ او ساختن هشت فیلم بر اساس قصه‌های ادگار آلن پو است... فیلم‌سازی مستقل در هالیوود یعنی ساختن فیلم‌های کوچک، کم‌هزینه و سریع... احساسم این بود که به عنوان یک صنعت‌گر کار می‌کنم و اگر از خلال صنعت‌گریِ تمام‌عیار، امری متعالی پدید می‌آمد و بارقه‌ای از هنر ظاهر می‌شد، جای خوشحالی بود ...