از مجموعه مطالعات قرآنی کتاب «طنز مقدس؛ ادبیات انتقادی هنری قرآن کریم» نوشته علی نجفی به همت انتشارات کتاب طه منتشر شد.

طنز مقدس؛ ادبیات انتقادی هنری قرآن کریم علی نجفی

به گزارش کتاب نیوز به نقل از مهر، «طنز» به معنی بیهوده‌گی یا سخنان پیش پا افتاده‌ای نیست که خنده و قهقهه‌ای به دنبال خود دارد، بلکه چشم‌اندازی زیبا به قرآن و یکی از فنون «نقد هنری» است که در کنار هنرهایی چون هزل، هجو، لطیفه و کاریکاتور با ظرافت و زیرکی افکار و رفتار ناشایست را «نقد» می‌کند و لبخند نازکی هم بر لب مخاطب هوشمند خود می‌نشاند.

طنز مقدس تلاش می‌کند جنبه‌ای از زبان قرآن و زبان و فرهنگی را که قرآن در آن به اوج رسیده است بشناساند. روش قرآن در برخی آیات برای نقد مخاطبانش استفاده از واژه‌هایی مزاح‌گونه و گاه بیانی رندانه و گزنده است. زمانی دیگر بیانی سخت کوبنده دارد و در پس و پیش کلماتش چنان پوشیده مخالفانش را شرمگین می‌کند یا دوستانش را هشدار می‌دهد که هر هنرمندی را به تحسین وا می‌دارد. این مطلب در مباحث زبان‌شناسی و روش‌شناسانه قرآن کریم نکته‌ای کلیدی به شمار می‌آید.

فهرست این اثر عبارت است از:

مبانی فرهنگی، زبانی و دینی ادبیات انتقادی _ هنری قرآن کریم؛ فصل اول: اصول شناخت قرآن؛ فصل دوم: روش‌های بیانی قرآن؛ فصل سوم: نقد هنری در قرآن؛ فصل چهارم: استنباء و استخفاف؛ فصل پنجم: سفاهت، تشهیر، تعجیز؛ فصل ششم: تهکُّم، مکر، کید؛ هجوها، تصاویر زاویه دار و لطیفه‌های قرآنی؛ فصل هفتم: هجوها / ‏‬ تقریع های قرآن؛ فصل هشتم: تصاویر زاویه دار (کاریکاتورهای) قرآن ؛ فصل نهم: لطیفه‌های قرآن

مؤلف در مورد روش تحقیق خودش می‌نویسد: این نوشته با تحلیلی متکی بر استقلال دلالی قرآن و همچنین گفتاری - کنشی بودن قرآن از زاویه نقد هنری، به تفسیر پاره‌ای از آیات آن پرداخته است. استقلال و کمال قرآن در بیان مراد خود و همچنین گفتاری کنشی بودن آن، دو نکته اساسی برای تفسیر درست قرآن هستند که به جد باید بدان‌ها توجه داشت.

زبان قرآن در بیان مراد خود نه گنگ است و نه ابهام آمیز و نه تناقض و کلی‌گو؛ بلکه هر آنچه برای هدایت بشر نیاز دیده، بیان کرده است. هویت ابتدایی قرآن نه یک نوشته، بلکه مجموعه از گفتارهای مختلفی بوده که در موقعیت‌های گوناگون مردم آن را از زبان پیامبر می شنیده اند و پیامبر هم متناسب با رفتار و کنشی که مردم از خود نشان می داده اند، آیات دیگری را بیان می‌کرده است.

تحلیل ما از آیات مبتنی بر انسجام آنها بوده است، نه نگاه پاره پاره به آیات بر اساس شأن نزول‌های خاص در نگاه انسجام محور آیات متناظر به هم ملاحظه می‌شوند. از این رو تفسیر قرآن در پرتو این نگاه، قانون مندتر صورت می‌پذیرد.

نگارنده آیات قرآن را با توجه به ظرف فرهنگی و اجتماعی آنها تفسیر نموده است؛ چه اینکه هیچ نوشته ای در خلأ و فارغ از زمان و مکان شکل نمی‌گیرد. بر این اساس باید قرآن را با توجه به حقایق پذیرفته شده در فرهنگ و زبان عربی عصر نزول قرآن تفسیر نمود. زبان کتابی و فرهنگ مفاهمه عصر نزول، دو عنصر اساسی در هر زبانی به شمار می آیند. زبان کنایی که ابزاری برای ارتباط است و فرهنگ مفاهمه، بستری که به زبان و تعابیر کنایی را می‌توان در بستر فرهنگی خاص خود تفسیر کرد. واژگان، بدون فرهنگ مفاهمه‌ای که در آن پا به وجود نهاده و بالنده شده اند، مشتی الفاظ بی معنا هستند.

کتاب حاضر با توجه به دو عنصر یادشده (زبان کنایی و فرهنگ مفاهمه) در شناخت درست قرآن کریم، کوشیده است تا تعابیر انتقادی این کتاب بزرگ را برجسته نماید. این نگاه نشان داده است که چه میزان می‌تواند در نمایاندن لایه‌های درونی و نگرش پالوده به این کتاب بزرگ مؤثر باشند و آن را برای اندیشیدن و زندگی در کانون توجهات قرار دهد.

با رجوع متعدد به قرآن کریم و کتابهای تفسیری و ادبی، تنها آن بخش از آیات را بررسی کرده ایم که دارای ویژگی برجسته ای از انتقاد هنری باشند؛ بنابراین هدف ما تنها نشان دادن این هنر در قرآن و توجه ویژه آن به این هنر ارزشمند است.

با توجه به درهم تنیدگی آیات قرآن، گاه می‌توان به یک آیه از دو آیه از در منظر متفاوت نگریست. مثلاً آیه ۱۶ سوره قلم به همان اندازه که از دید تصویرنمایی زاویه دار مهم است، از منظر تقریع آمیز بون هم اهمیت دارد.

سومین اثر از مجموعه مطالعات قرآنی کتاب «طنز مقدس؛ ادبیات انتقادی هنری قرآن کریم» نوشته علی نجفی به همت انتشارات کتاب طه به تازگی در ۳۹۲ صفحه به بهای ۹۵ هزار تومان منتشر شد.

................ هر روز با کتاب ...............

نازی‌ها در فیلم‌های زندگینامه‌ای‌شان درباره چهره‌هایی چون بیسمارک یا فردریک کبیر وجوهی از شخصیت آنها را پررنگ می‌کردند که یادآور تصویری بود که در رسانه‌ها از هیتلر ساخته بودند... فیلمفارسی‌های روستایی نیمه نخست دهه چهل در تبلیغ اصلاحات ارضی گشاده‌دستند... ساختمان پلاسکو و فروشگاه بزرگ ایران که در فیلم‌های دهه چهل تجدد و مصرف‌گرایی را نمایندگی می‌کنند، در اخلاف دهه پنجاهی آنها وسیله‌ای برای نمایش شکاف طبقاتی‌اند ...
هفته‌هاست که حتی یک ماهی نیامده است که به طعمه‌ی قلاب‌های او دهن بزند، ولی ناامید نمی‌شود و برای بار هشتاد و پنجم راه دریا را در پیش می‌گیرد... وقت ظهر، ماهی بزرگی به قلاب می‌اندازد... ماهی در اعماق حرکت می‌کند و قایق را به دنبال خود می‌کشد...ماهی‌گیر پیر زمزمه می‌کند: «ای ماهی، من دوستت دارم و احترامت می‌گذارم، خیلی احترامت می‌گذارم. ولی تو را خواهم کشت»... ماهی سیمین‌فامْ سرانجام خط‌های ارغوانی پوست خود را بر سطح دریا نشان می‌دهد ...
به رغم کم‌حجم بودنش در واقع یک کتابخانه عظیم است... یکی از چالش‌های زمخشری در تفسیر کشاف این بود که مثلا با عرفا گلاویز است، چون عقل کلی که عرفا مطرح می‌کنند برای‌شان قابل قبول نیست... از لحاظ نگرشی من اشعری هستم و ایشان گرایشات اعتزالی دارد... حاکم مکه وقتی می‌بیند زمخشری به مکه می‌رود، می‌گوید اگر تو نمی‌آمدی، من می‌خواستم به خوارزم بیایم و تقاضا کنم این متن را به پایان برسانی... هنوز تصحیح قابل قبولی از آن در اختیار نداریم ...
نخستین بخش از سه‌گانه‌ پی‌پی جوراب‌بلند در کشتی و پی‌پی جوراب‌بلند در دریاهای جنوب... دخترکی نه‌ساله به تنهایی در خانه‌ای چوبی در وسط باغی خودرو، واقع در یکی از شهرهای کوچک سوئد، زندگی می‌کند... تقریباً یتیم است، زیرا که مادرش مرده است و پدرش در جزیره‌ی دوردستی در آفریقا حکومت می‌کند... با شادی آمیخته به ترس خود را به دست ماجراهای افسارگسیخته‌ای می‌سپارند... برداشت‌های سنتی از تعلیم و تربیت را دگرگون می‌کند ...
شرکت در اعتصابات کارگری، میل به گیاه‌خواری، بستری‌شدن در تیمارستان، تمایلات همجنس‌گرایانه و… وجوه اشتراکی است که تشخیص راوی، اف، پیرمرد منحرف و نیز پیرمردی که سردسته‌ تروریست‌ها خوانده می‌شود را از یکدیگر برای مخاطب با دشواری همراه می‌کند... تصمیم او مبنی بر تطهیر روح خود از طریق خودآزاری جسمی بهانه‌ای می‌شود تا راوی با تعابیر طنزآمیزی چون محراب‌های فسقلی پلاستیکی، صلیب‌های تزیینی، قدیسه تقلبی و زلم‌زیمبوهای مذهبی به تمسخر کلیسا و اربابان آن بپردازد ...