علیه نخبگان | آرمان ملی


رمان «خدابودن سخت است»[Hard to Be a God] نوشته آرکادی و بوریس استروگانسکی، برادران نویسنده روس، رمانی کلاسیک از ادبیات روسیه است؛ رمانی تخیلی و سوررئال که در فضای تخیلی شکل می‌گیرد، اما تسلط نویسندگان در شمایل‌کردن انسان با تمامی نقاط قوت و ضعف خود، شخصیت‌پردازی دقیق و عالی و نیز نگاهی جهانی به او، به مثابه مرکزیت این داستان به کتاب «خدابودن سخت است» چهره‌ای تازه، مورد‌قبول و قابل‌توجه بخشیده است. این رمان برای نخستین‌بار در سال 1964 منتشر شد و مانند بسیاری از آثار دو نویسنده، دستمایه ساخت اثری سینمایی شد.

خدابودن سخت است»[Hard to Be a God] نوشته آرکادی و بوریس استروگانسکی

نگارش این اثر از زمان سخنرانی خروشچف در نمایشگاه مدرنیست‌ها در مسکو شکل گرفته است. طی سال‌های 1960. در آن سخنرانی ویژه، خروشچف در سال 1962 ضمن بازدید از نمایشگاه هنری، هنرمندان و هنر در روسیه آن زمان را به شدت مورد سرزنش و تخریب قرار داد و زیرسوال برد و به دنبال آن دستور توقیف و مقابله با بسیاری از هنرمندان و رویدادهای هنری در زمان خودش را صادر کرد. نویسندگان رمان «خدابودن سخت است» آن را نوعی انتقام از طرفداران این نوع سیاست در روسیه عنوان کرده‌اند. خشم و نفرت شکل‌گرفته در ذهن برادران آرکادی و بوریس استروگانسکی، ناشی از تسلط و در دست‌گرفتن قدرت به‌وسیله احمق‌ها و دشمنان فرهنگ هنر و ادبیات بر شوروی سابق در رمان «خدابودن سخت است» موج می‌زند و به وضوح پیداست.

به گفته برادران استروگاتسکی، موضوع محوری و اصلی در «خدابودن سخت است» را می‌توان دخالت جوامع پیشرفته بر زندگی جوامع در حال پیشرفت و تاثیرگذاری بر سیر طبیعی تکامل آنها دانست. تلاش گروه اول برای بهبود شرایط گروه دوم آنطور که در رمان نشان داده شده، هیچ‌گاه با موفقیت همراه نمی‌شود و همواره به کشتاری ده نفری یا صد نفری از آنها منجر می‌گردد.

این رمان در زمان خروشچف و حاکمیت او بر شوروی سابق نوشته شده است. در روزگاری که سیاستمداران وقت با انتقادها و قوانین سخت و زورگویانه نخبگان و ادیبان جامعه وقت خود را به بند کشیده. توبیخ و تنبیه و پی‌گیری می‌کردند. روزگاری که هرآنچه در جهت ارتقای جامعه از سمت فرهنگیان، عالمان و هنرمندان به جامعه ارائه می‌شد به ورطه نابودی کشیده و از بین می‌رفت تا جایی ‌که خالقان آن را محدود و به جایگاه تبهکاران می‌کشاندند. رمان «خدابودن سخت است» جهت مبارزه با ساختارهای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی اتحاد جماهیر شوروی نگاشته شده است. مبارزه با تروریسم و دیوان‌سالاری (بوروکراتیسم) و پذیرش اجباری احکام مطلق سردمداران کمونیستی.

موضوع رمان، اعتراض شدید نویسندگان به فضای فرهنگی حاکم وقت است. به همین جهت «خدا بودن سخت است» از زمانی نوشته شده که انسان‌ها به دو دسته خاکستری و سفید تقسیم می‌شدند. خاکستری‌های بی‌سواد که رغبتی به کتاب و شعر و ادبیات ندارند و سفیدها، که ظاهرا دارای فضل و اندیشه و نگاه فرهنگی هستند. سفیدهایی که به چشم حشرات مضر برای جان مردمان به آنها نگریسته می‌شود، که باید با مشت‌های سنگین از میان برداشته شوند. البته قسم سومی هم در جامعه داستانی وجود دارند، آنان اشراف‌زادگانِ پرزرق‌وبرقی هستند که کاری به سیاست ندارند و نیازی به سواد و دانستن در خود نمی‌بینند. تنها در سایه برق شمشیر و سکه‌هایشان برای خود ایجاد مصونیت می‌کنند. داستان پیش می‌رود تا آن‌جایی‌که بعد از شکست خاکستری‌ها، فرمانروایی سیاره به دست راهب‌ها می‌افتد. کارگزارانی که خودشان آموزش سواد را به مردمی که مخالفتی با اعتقاد آنها ندارند بلامانع می‌دانند. در هر فصل داستان اشاره‌ای به قدرت‌های خدا شده است. تا چقدر انسان‌ها به پایه صبر و عظمت وجود خدا می‌رسند.

در مـیان اغتشاشات، درگیری ها و سردی‌هایی که در رمان جریان دارد، ماجرایی از عشق «کیرا» به داستان گرما می‌بخشد. دختری از طبقه پیشه‌ور که گرمای مهرورزی را به نیمه داستان تزریق می‌کند. هرزگی درباریان در شخصیت‌پردازی دونا اوکانا به تصویر کشیده شده است. قهرمان داستان با نام آنتون در دو موقعیت مکانی و زمانی مختلف در داستان شناخته می‌شود. در سیاره‌ای اتوپیایی در آینده و در سیاره‌ای دیگر که به آنجا می‌رود با موقعیت‌های قرون وسطایی و تاریک و سیاه.

آنتون در برخورد با وضعیت و موقعیت جدیدی که به ناگاه با آن روبه‌رو شده، وادار می‌شود به تاریخ فکر کند. در بخش دوم آنتون، به سیاره‌ای دیگر وارد می‌شود. آرکانار، جایی‌که نخبگان سرکوب می‌شوند. روشنفکری و دانش‌اندوزی لگدمال می‌شود و نویسندگان، نخبگان و کتابخوان‌ها و هنرمندان تعقیب، شکنجه و دستگیر می‌شوند. آنتون سعی در نجات آنها دارد. اما قبل از هر یاری و کمکی از طرف او، همگی دستگیر و مجازات می‌شوند.

شاید عنوان کتاب برازنده شخصیت آنتون است، که به او هویتی خداگونه برای نجات ادیبان می‌دهد. او شاهد فراگیری جهل و ناامنی روزافزون است. آنتون نمی‌تواند اسیران را نجات بدهد و تنها نظاره‌گر تمامی اتفاقات تلخ است. به عقیده او به‌هرحال هرقدر هم علم را محدود کنند دیر یا زود مجبور می‌شوند باز هم به آن برگردند و برای حیات خود مجبور به رواج علم خواهند بود.

درواقع داستان نشان‌دهنده این است که، تلاش جامعه اول (پیشرفته) برای بهبود شرایط جامعه دوم (درحال پیشرفت) هیچ‌گاه با موفقیت مواجه نخواهد شد، بلکه همیشه به کشتار آنها ختم می‌شود.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آثاری از این دست فقط ما را عالم‌تر یا محقق‌تر نمی‌کنند، بلکه حال ما را خوش‌تر و خوب‌تر می‌کنند... می‌گوید مفاهیم اخلاقی 8 تاست... ما نخست قهرمانان اخلاقی و قدیسان اخلاقی و فرزانگان اخلاقی (به صورت خلاصه اسوه‌های اخلاقی) را تشخیص می‌دهیم، سپس می‌گوییم هر چه در اینها هست، از نظر اخلاقی خوب یا درست یا فضیلت است... اما ما نمی‌توانیم به احساسات و عواطف صرف تکیه کنیم... ممکن است کسی از یک جنبه الگو باشد و از جنبه‌های دیگر خیر... پس ما معیاری مستقل از وجود الگوها یا اسوه‌ها داریم! ...
شناخت ما از خودمان را معطوف به نوشته‌های غیرایرانی کردند... سرنوشت تاسیس پارلمان در ایران با مشاهدات سفرنامه‌نویسان گره خورده... مفهوم و کارکرد پارلمان در اواخر دوره ناصری... مردم بیشتر پیرو و تابع بودند، یعنی متابعت و اطاعت از دالِّ سیاسی مرکز قدرت، امری پذیرفته شده تلقی می‌شده ... مشورت برای نخبگان ایرانی اغلب جنبه تاسیسی نداشته و تنها برای تایید، ‌همفکری و یاری‌دهندگی به شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته... گفت‌وگو و تعاملی بین روشنفکران ملی‌گرا و روحانیون مشروطه‌خواه ...
با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...