تناسخ‌های پی‌درپی | شرق


گوان موئه که در سال 1955 در خانواده‌ای رعیت به دنیا آمد، یازده‌ساله بود که انقلاب فرهنگی شروع شد. مدرسه را ترک کرد و ابتدا به کار در مزارع و بعدها در کارخانه مشغول شد و به سال 1976 به ارتش پیوست. آنجا نوشتن را شروع کرد و برای یاد و خاطره پدرش که به او هشدار داده بود بیرون از خانه افکارش را بیان نکند، اسم مستعار مو یان [Mo Yan] را اختیار کرد («او نمی‌تواند صحبت کند»). او که عمدتا با رئالیسم سوسیالیستی چینی پرورش یافته بود، دایره مطالعاتی‌اش را وسیع‌تر کرد. علاقه‌ای بسیار نسبت به روایت‌های بومی لو شون پیدا کرد؛ از قبیل «سفر به غرب» و با نویسندگان غربی هم آشنایی پیدا کرد. در سخنرانی نوبل ادبیاتش به سال 2012 گفت:
«در طول ایجاد قلمروی ادبی‌ام، بخش شمال شرقی گائومی، بسیار از نویسنده آمریکایی ویلیام فالکنر و نویسنده کلمبیایی، گابریل گارسیا مارکز الهام گرفتم. خیلی آثارشان را نخوانده بودم، اما روش شجاعانه و مهارناپذیری را که در نوشتن برگزیده بودند، تشویقم کرد و از آنها یاد گرفتم که یک نویسنده باید جایی تماما مختص به خود داشته باشد... اگرچه تعداد کمی از آثارشان را خوانده بودم، چند صفحه برایم کافی بود تا درک کنم که چه می‌کردند و چگونه انجامش می‌دادند و مرا واداشت که درک کنم چه باید بکنم و چگونه باید انجامش دهم».

طاقت زندگی و مرگم نیست» [Life and Death Are Wearing Me Out یا Sheng si pi lao] مو یان [Mo Yan]

رمان سال 2006 او، به نام «طاقت زندگی و مرگم نیست» [Life and Death Are Wearing Me Out یا Sheng si pi lao] متکی به این سرچشمه‌ها و حتی بیشتر از این‌ها است؛ چنانکه داستان حماسی تاریخ چین را از سال 1950 تا سال 2000 از‌منظر انسانی و حیوانی شرح می‌دهد. این رمان، داستان جنبش تعاونی زراعی در دهه 50 را هنگام انقلاب فرهنگی در بر می‌گیرد تا که به مرگ مائو و ظهور رونق معاصر چین و نمای جهانی می‌رسد.
سه شخصیت اصلی، پای ثابت داستان‌های متکثر این کتاب هستند. راوی بیشتر کتاب، «شیمن نائو»، یا تناسخ‌های پی‌درپی او است. یک زمین‌دار موفق و غیرسیاسی که در آغاز دستیابی کمونیست به قدرت، در شهرش کشته می‌شود. روحش به جهان زیرین و تالار فرمانروا یاما نزول می‌کند، اما نائو که از قتل ناعادلانه‌اش خشمگین است، اصرار می‌کند به زمین برگردد. فرمانروا یاما با بی‌میلی می‌پذیرد، اما وقتی به دهکده برمی‌گردد، از اینکه در قالب یک خر متولد شده، تعجب می‌کند و به خدمت کارگر روزمزد پیشین خودش، لَن لی‌ین در می‌آید. همان‌طور که داستان پیش می‌رود، نائو می‌میرد و چهار بار دیگر متولد می‌شود: ورزا، خوک، سگ و میمون و در انتها است که دوباره در تن انسان حلول می‌کند.

منتقدان معتقدند که اگر با این توالی تناسخ‌ها به یاد همراهان تریپیتاکا در «سفر به غرب» بیفتیم، مرتکب اشتباه نشده‌ایم. در فصل اول، شیمن نائو را تا دهکده همراهی می‌کنند تا دوباره متولد شود: «پس از آن به دسته‌ای مرد برخوردیم که سفرهای تریپیتاکا، راهب دوره امپراطوری تانگ، را در راهش برای آوردن متون مقدس بودایی روی چوب‌پا بازسازی می‌کردند». در سرتاسر رمان، شیمن نائو باور دارد که فرمانروا یاما نمی‌تواند حقانیت هدفش را ببیند و لجوجانه او را محکوم می‌کند که پیوسته در قالب حیوانی متولد شود، اما در پایان متوجه می‌شود که یاما همیشه نقشه رستگاری نهایی‌اش را می‌کشید. او باید که در قالب حیوان متولد می‌شد تا خود را از کینه پاک می‌کرد؛ تنها آن زمان است که می‌تواند بچه هزاره جدید شود و داستان در پایان رمان شروع شود.

همان‌طور که شیمن نائو دهه‌ها را می‌گذراند، ناعدالتی و سرکوب‌هایی را تجربه کرد که توأم با سیاست یک گام رو به جلو و انقلاب فرهنگی بود. او اکنون در عوض اینکه اعدام شود، در تناسخ‌های پی‌درپی‌اش، یا توسط روستاییان گرسنه خورده می‌شود، یا در شورشی او را می‌سوزانند، یا غرق می‌شود، یا همراه لن لین مرتکب خودکشی می‌شود و در آخر شوهری حسود به او شلیک می‌کند. لن لین که فردگرایی کله‌شق است، تنها کشاورز دهکده‌اش است که نمی‌پذیرد به کار کشاورزی اشتراکی بپیوندد. سال‌ها با کمک تناسخ‌های شیمن نائو دوام می‌آورد و در پایان خودکشی می‌کند.
راوی دوم این رمان، پسر لن لین، لن جیفن است که مادرش معشوقه شیمن نائو بود. کمی بعد از مرگش، با لن لین ازدواج می‌کند. راوی سوم خود مویان است و ما را یاد اورهان پاموک می‌اندازد که خود را وارد رمان‌هایش می‌کند؛ مانند رمان «نام من سرخ». مویان در اینجا جلوه‌ای طنزآمیز دارد و مردم پیوسته مسخره‌اش می‌کنند و از دست او خسته هستند. از طرفی این اثر شباهتی با کار جیمز جویس در «اولیس» و «شب‌زنده‌داری فینگن‌ها» دارد. چنان‌که در جمله «داستانم از اول ژانویه 1950 شروع می‌شود» ما را به جمله اول رمان برمی‌گرداند، کاری که جویس در «شب‌زنده‌داری فینگن‌ها» کرد و در زمان نوشتن این رمان به چینی ترجمه شده بود.

در پایان رمان، شکوفایی- BMV ها- به دهکده راه یافته است و برنامه‌هایی در حال انجام است تا دهکده شیمن را تبدیل به تمی با انقلاب فرهنگی سازد: همراه با زمین گلف، پارک تفریحی و یک کازینو. کشاورزانی که مزارع‌شان برای این مجتمع تصاحب می‌شود، می‌توانند به عنوان بازیگر، تاریخچه دهکده را برای توریست‌ها بازی کنند.
«داستان از اول ژانویه 1950 شروع می‌شود. از دو سال پیش شکنجه‌های بی‌رحمانه‌ای را به من داده‌اند که هیچ بنی‌بشری حتی تصورش را هم در اندرون دوزخ به خودش راه نمی‌دهد. هر بار که به دادگاه احضارم کرده‌اند، با لحنی موقر و تکاندهنده، غمگین و رقت‌انگیز ادعای بی‌گناهی کرده‌ام...».

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

نماینده‌ی دو طیف متفاوت از مردم ترکیه در آستانه‌ی قرن بیستم‌اند... بر فراز قلعه‌ای ایستاده که بر تمامی آن‌چه در طی قرن‌ها به مردم سرزمین‌اش گذشته اشراف دارد... افسری عالی‌رتبه است که همه‌ی زندگی خود را به عشقی پرشور باخته، اما توان رویارویی با معشوق را ندارد... زخمی و در حالتی نیمه‌جان به جبهه‌های جنگ فرستاده می‌شود... در جایی که پیکره‌ی روح از زخم‌های عمیق عاطفی پر شده است، جنگ، گزینه‌ای است بسی بهتر از زیستن در تلخیِ حسرت و وحشتِ تنهایی ...
از اوان‌ جوانی‌، سوسیالیستی‌ مبارز بود... بازمانده‌ای از شاهزاده‌های منقرض شده (شوالیه‌ای) که از‌ حصارش‌ بیرون‌ می‌آید و در صدد آن است که حماسه‌ای بیافریند... فرانسوای‌ باده گسار زنباره به دنیا پشت پا می‌زند. برای این کار از وسایل و راههای کاملا درستی استفاده نمی‌کند‌ ولی‌ سعی در بهتر شدن دارد... اعتقادات ما با دین مسیح(ع) تفاوتهایی دارد. و حتی نگرش مسیحیان‌ نیز‌ با‌ نگرش فرانسوا یا نویسنده اثر، تفاوتهایی دارد ...
فرهنگ و سلطه... صنعت آگاهی این اعتقاد کاذب را برای مردم پدید می‌آورد که آنها آزادانه سرنوشت خود و جامعه‌شان را تعیین می‌کنند... اگر روشنفکران از کارکردن برای صنعت فرهنگ سر باز زنند، این صنعت از حرکت می‌ایستد... دلش را خوش می‌کرد سلیقه‌اش بهتر از نازی‌هاست و ذهنیت دموکراتیک خویش را با خریدن آنچه نازی‌ها رو به انحطاط می‌خواندند، نشان دهد... در اینجا هم عده‌ای با یکی‌کردن ادبیات متعهد با ادبیات حزبی به هر نوعی از تعهد اجتماعی در ادبیات تاخته‌اند ...
دختر بارها تصمیم به تمام‌کردن رابطه‌شان می‌گیرد اما هر بار به بهانه‌های مختلف منصرف می‌شود. او بین شریک و همراه داشتن در زندگی و تنهابودن مردد است. از لحظاتی می‌گوید که در تنهایی گاهی به غم شدیدی دچار می‌شود و در لحظه‌ای دیگر با خود تصور می‌کند که شریک‌شدن خانه و زندگی از تنها بودن هم دشوارتر است و از اینکه تا آخر عمر کنار یک نفر زندگی کند، پیر شود، گرفتار هم شوند و به نیازها و خُلق و خوی او توجه کند می‌نالد ...
دکتر مجد در کتاب «قحطی بزرگ و نسل کشی در ایران» برای اولین بار اسناد مربوط به قتل عام بیش از 10 میلیون ایرانی در قحطی «عمدی» جنگ جهانی اول را با تکیه بر اسناد و مدارک و گزارش‌های آرشیو وزارت امور خارجه‌ی آمریکا و آرشیو روزنامه‌ها منتشر کرده است... در ایرلند مردم برای یادآوری جنایت بریتانیا در قحطی سیب‌زمینی؛ هر سال هفته‌ی بزرگداشت کشته‌شدگان قحطی دارند... ملت ایران به ققنوس تشبیه شده و به فاجعه عادت کرده است ...