انسان‌بودگی | آرمان ملی


فریب اسم داستان را نخورید. مساله علیرضا محمودی‌ایرانمهر مردهای تهرانی نیست- تمام انسان‌هایی است که دوروبرتان می‌بینید. کتاب را که بخوانید تازه متوجه می‌شوید تمام مردهایی که می‌شناسید علیرضا هستند و زن‌ها هم پریسا. حتی خودتان.

پارادوکس واقعیت و تصویر خیالی از همان جمله اول رمان شروع می‌شود؛ وقتی کلمات دوباره، شگفت‌انگیز و جمعه غمگین در یک جمله قرار می‌گیرند. اگر تنها به گیرایی فوق‌العاده این جمله برای شروع رمان توجه کنید، حقیقت گسترده‌تری را در حق محتوای رمان از دست داده‌اید که خواسته بیان و نمود خود را از همین سطر اول شروع کند. «تکرار، چگونگی و ماهیت حیرت، ملال»

اسم تمام مردهای تهران علیرضاست

قرار ویرایش، بازی آفرینندگی است. این صورت ذهنی و خیالی که توانسته تنها تفاوت انسان با دیگر موجودات زنده باشد. قدرت ذهنیِ خلاقانه که بین واقعیت و حقیقت یک مفهوم انتزاعی می‌پرورد تاجایی‌که به اصل واقعیت نیز تردید وارد شود. آن‌هم تردید در ماهیت عشق و اصالت وجودی انسان در این داستان.

داستان نه‌فقط داستان ملال عشق که داستان جست‌وجو و حرکت و شناخت است. شناختی که از دیگری شروع و به درون بازمی‌گردد. در همین راستا کندن زمین توسط جست‌وجوگران آب برای بقا و حیات، می‌تواند کاویدن در وجود دیگری -معشوق باشد و یافتن آب- زن، بازگشت به مادرانگی و زنانگی زمین. چه‌بسا نویسنده خودآگاهانه از زن زیبای آب‌انبار در بیان این محتوا بهره جسته است. داستانی اسطوره‌ای شبیه اسطوره عروس آب که با مهارت از کلیشه خارج و با یک دیدگاه اگزیستانسیالیستی پرداخت شده است.

زن‌ها و مردهای داستان به کاویدن در اعماق وجود دیگری- معشوق ادامه می‌دهند تا سرانجام به شناخت خود برسند. هرچند این شناخت نوعی تردید در اصالت خویشتن و یافتن مفهومی جدید برای زندگی باشد. آنچه مهم است زندگی است و وجود انسان. اینجاست که علیرضا و پریسا به دور از جنسیت نمادی از نوع بشر می‌شوند. انسان‌هایی که شناخت‌شان از خود بر اساس تصویری است که در ذهن خویش ساخته‌اند. بارها در طول رمان در مورد علیرضای اصل اول یا اصل دوم، علیرضای تکثیرشده و حتی پریسای اصل یا تکثیرشده می‌شنویم ولی درنهایت برمی‌گردیم به این سوال اساسی که پریسا بار دیگر در فصل‌های پایانی رمان مطرح می‌کند: «علیرضای اصل یعنی چی؟» و به ما یادآوری می‌کند خودتان شاهد بودید اصالت قابل تردید است و آنچه اهمیت دارد وجود انسان و زندگی اوست. جایی دیگر علیرضای مولف رندانه ایده داستان را به زبان می‌آورد که «بهتره فکر کنه همون کسیه که خودش فکر می‌کنه.» این جمله از راز بقا در این دنیایی که در آن تنها رها شدیم، رمزگشایی می‌کند.

موتیف تکرار علیرضاها و پریساها با سیر حرکت از ضعیف به قوی (براساس دریافت‌های به‌روز شخصیت‌ها و برگرفته از تاثیرات فرهنگی جامعه کنونی) یا معمولی به خاص و بالاخره از خاص به معمولی و پیش‌پاافتاده و حتی پس‌زدن شخصیت اصلی از همین وجهه معمولی نیز تکرار ملال زندگی است و به‌خوبی در سراسر رمان بازپرداخت شده و در راستای محتوای حرکت دایره‌وار و گیج‌کننده زندگی است که انسان را به شناختی جدید وامی‌دارد. «تردید در شناخت‌های قبلی»

رویارویی و گفت‌وگوی دو پریسا به زیبایی راز شیفتگی انسان را به آفرینندگی بیان می‌کند: «تحمل دردی که بتونی از بیرون خودت همه ابعادش رو ببینی آسون‌تره.» همین جمله به تنهایی کافی است تا فلسفه فکری نویسنده را نشان بدهد که درد گم‌گشتگی انسان همواره وجود دارد تنها راه نگاه‌کردن به این درد است از زوایای مختلف تا آن را قابل تحمل کند. انسان گریزی از درد ندارد و همین درد سرمنشا شناخت او از خود و جایگاهش در جهان می‌شود.

حتی بازگشت پریسا در کاریز و دیدن معصومه کودکی در آنجا که برای آرزوهایش درمانده شده و کمک می‌خواهد، حکایت از این حرکت دایره‌وار چرخه ملال و پی‌جویی معنای زندگی دارد. گاه فکر می‌کنی بهترین معنا را برای زندگی دریافته‌ای ولی نسیمی زیبا از کنار صورتت می‌گذرد و تو می‌مانی و حس پوچی و تهی‌ماندن و باز در پی معنای جدید گشتن. همین جست‌وجوهاست که به قدرت خلق و بازآفرینی انسان منجر می‌شود، مهم‌ترین چیزی که در عرصه این رمان نمایش داده شده است. در پایان حلول پریسا در زن زیبای کاریز یک دریافت عارف‌گونه بر دیگر محتواهای رمان می‌افزاید: «خداگونگی انسان و تنهایی»

پرداختن به اصالت وجود از فصل اول بر تمام رمان سایه افکنده و هرچند رمان بر مدار تک‌گفتارانه پیش می‌رود، ولی زوایای وجودی انسان از وجوه مختلف بررسی می‌شود. تاجایی‌که خواننده نیز پا به میانه می‌گذارد تا نظر خود را به گوش پریسا و علیرضا برساند. بگوید زندگی چقدر اهمیت دارد و ارزش زندگی به حرکت در مسیر آن است و در اختیارگرفتن آن. تکنیک حضور مولف در داستان در نقش شخصیت گره‌گشای داستان و حتی راوی، به‌نوعی همگونی درگیری فلسفی نویسنده را با چالش‌های فکری شخصیت اصلی نشان داده و انگیزه روایت را می‌سازد. داستان در لایه‌های زیرین شرایط سخت معاش در دنیای کنونی را ساخته و تغییر معیارهای ارزش‌گذاری زیبایی و عشق را بین جوانان نشان می‌دهد.

علیرضا محمودی‌ایرانمهر در «اسم تمام مردهای تهران علیرضاست» نشان داده به‌خوبی می‌تواند فرم را در خدمت محتوا برگزیند. داستان تنها، هنر موجودی به نام انسان است که درد و ملال وانهادگی را به جان خریده. به تعداد تمام انسان‌های این کره خاکی داستانی وجود دارد که سوال اساسی آن انسان‌بودگی است. حتی کسانی که وجود انسان را رها کرده و به قبل و بعد آن می‌اندیشند هم به‌نوعی به اصالت وجود انسان در کنه وجود خویش باور دارند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

این سی و دو دفتر را در زندانی نوشت که در رژیم موسولینی از سال 1929 تا مرگ خود، به مدت یازده سال، در آن به سر برد... به رغم عدم دسترسی به کتاب‌ها و مراجع لازم، درباره‌ی متنوع‌ترین و مشکل‌ترین مسائل سیاست، فلسفه، تاریخ فکری و اجتماعی، هنر و ادبیات به بحث می‌پردازد... یادداشت‌هایی درباره‌ی ماکیاولی، سیاست و دولت جدید، درباره‌ی بسط بورژوازی ایتالیایی؛ ادبیات و حیات ملی، تأملاتی درباره‌ی دانته و درباره‌ی رمان پاورقی ...
حقیقت این است که شهرت «دو قرن سکوت» بیش از آنکه مرهون ارزش و اعتبار علمی‌اش باشد، حاصل محتوای ایدئولوژیک آن است... موضوعات علمی را به سبک ادبی برای هر دو گروه متخصص و متوسط می‌نوشت... سبک او که آمیزه‌ای بود از اطلاعات وسیع و مقبول علمی در بیانی سرشار از جذابیت ادبی و روایتگری... غزالی قهرمان کتاب فرار از مدرسه است و حافظ قهرمان از کوچه‌ی رندان است و نظامی قهرمان پیر گنجه در جستجوی ناکجا آباد ...
زمان وقوع حوادث داستان دهه‌ی 1930 میلادی و مقارن با دوره‌ی رکود بزرگ اقتصادی آمریکاست... تنها دارایی ارزشمند خانواده‌شان، بشقابی است که روی آن یک رودخانه، سه آدم، یک پل و درخت بیدی آبی‌رنگ نقش بسته است... مدام مجبور به کوچ از جایی به جای دیگر برای کسب درآمدی ناچیز بوده‌اند... آسیب‌های روانی و عاطفی که در این دوره بر کودکان وارد شد، در دهه‌های بعد آثار خود را در زندگی بزرگسالی‌شان نشان داد ...
هواپیما هربار حدود 2000 کیلومتر از بالای صحرا طی می‌کند... اگر اجباراً به سطح زمین پایین بیاید در خطر این هست که با گلوله‌ی تفنگ قبایل متعصب سوراخ سوراخ شود... زندگی‌کردن عبارت است از گفتگوی دو به دو با مرگ، همواره رفتن و باز هم رفتن و فضای تازه را پیوسته دورتر یا بالاتر جستجوکردن... مرگ پیش از او به سراغ محبوبه‌اش، رفته بود؛ همان زنی که با همه‌ی لطافت و ظرافت آسمانی‌اش از گوشت و پوست و خواهشِ نفس ساخته شده بود ...
یادآوری دونوازی چندباره‌ این دو همکلاسی زمینه‌ساز ورود مخاطب به دنیای بی‌کلام و شگفت‌انگیز موسیقی است... عصا همواره نماد نیروی برتر یا سحر و جادو بوده... قلمروزدایی درست همان کاری‌ است که موسیقی انجام می‌دهد... پرنده با ساکسیفون آلتوی توی دستش و همراه با عطر ملایم قهوه بالاخره نواختن «کورکووادو» را آغاز می‌کند... شاید بتوان به مدد موسیقی چهره واقعی «گ» را شناخت و در بدبینانه‌ترین حالت آن را بازسازی کرد ...