پنجاهوپنجمین نشست از مجموعه نشستهای «صد کتاب ماندگار قرن»، روز یکشنبه - ۲۵ مردادماه - به بررسی کتاب «طهران قدیم» اثر جعفر شهری اختصاص داشت که در تالار فرهنگِ مرکز همایشهای بینالمللی سازمان برگزار شد.
به گزارش کتاب نیوز به نقل از ایسنا احمد مسجدجامعی - تهرانشناس و مدیر فرهنگی - و کامران صفامنش - معمار و پژوهشگر تاریخ معماری و شهرسازی - در این نشست درباره جایگاه و اهمیت کتاب «طهران قدیم» سخن گفتند. دبیری نشست را نصرالله حدادی - تهرانشناس - برعهده داشت.
تهرانشناسی امروز مدیون جعفر شهری است
در ابتدای برنامه، نصرالله حدادی با مرور خاطراتی از جعفر شهری گفت: «تهرانشناسی در دنیای امروز مدیون نوشتهها و فعالیتهای جعفر شهری است. او در طول سالهای زندگی خود، بخش عمده توان و دغدغهاش را به نگارش تاریخ تهران اختصاص داد.»
او با اشاره به نگاه جعفر شهری به نقش بیگانگان، بهویژه انگلیس، در تاریخ ایران افزود: «شهری عمیقاً به نقش و توطئه انگلیس در رویدادهای ایران اعتقاد داشت و همواره ردپای انگلیسیها را در تحولات کشور جستوجو میکرد. شاید بتوان این نگاه را متأثر از نگرش نسلهایی دانست که از نظر زمانی به دوره مشروطه نزدیکتر بودند.»
«طهران قدیم» دانشنامه زبان و فرهنگ مردم است
احمد مسجدجامعی با اشاره به زندگی و خاستگاه اجتماعی جعفر شهری گفت: «شهری در خانوادهای کمبرخوردار متولد شد و زندگی دشواری داشت. تجربه زیسته او سبب شد با مشاغل گوناگون و گروههای مختلف کسبه و پیشهوران ارتباط نزدیک داشته باشد. باید توجه داشت که نگاه هر فرد به تهران تا اندازه زیادی متأثر از پایگاه و طبقه اجتماعی اوست؛ از این رو، جعفر شهری نیز تهران را از منظر طبقه اجتماعی خود روایت کرده است.»
او ادامه داد: «زبانی که شهری برای روایت تهران برگزیده، زبان همین طبقه اجتماعی است و به همین دلیل با روایتی دستاول مواجهیم که با حافظه دقیق نویسنده همراه شده است.»
مسجدجامعی «طهران قدیم» را اثری دانشنامهای توصیف کرد و افزود: «در این مجموعه، زبان و فرهنگ عامه، اصناف و حرفهها، مکانها و تحولات سیاسی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. ضربالمثلها، گفتوگوهای عامیانه و اطلاعاتی که شهری درباره مشاغل گوناگون گردآوری کرده، بسیار ارزشمند است.»
او با بیان اینکه بسیاری از مشاغل قدیمی امروز از میان رفتهاند، اظهار کرد: «در بازار و میان صاحبان حرفهها، تجربههای انباشتهای وجود داشت که اگر افرادی مانند جعفر شهری آنها را ثبت نمیکردند، اکنون بهکلی فراموش شده بودند. اهمیت کار شهری در این است که حتی آواهای مرتبط با مشاغل و شیوه صدا زدن دستفروشان را نیز ثبت کرده است.»
این تهرانشناس افزود: «بسیاری از کلمات و واژگانی که در آثار جعفر شهری آمده است، در کمتر منبع دیگری یافت میشود. بهطور قطع، احمد شاملو نیز در تدوین مجموعه «کتاب کوچه» از کار او تأثیر پذیرفته است. گزارشهای شهری عینی، تجربهشده و بیواسطهاند.»
مسجدجامعی با تأکید بر اهمیت تجربههای بیواسطه و بازتاب فضاهای زنانه در این اثر عنوان کرد: «بسیاری از این روایتها برآمده از تجربه زیسته و محیط زندگی خود جعفر شهری است. با اینحال، اطمینان دارم که او برای توصیف فضاهای زنانه از مشورت همسر و دیگر زنان پیرامون خود بهره گرفته است تا بتواند روایتی دقیق از این فضاها ارائه کند.»
مسجدجامعی در جمعبندی سخنان خود گفت: «طهران قدیم اثری دقیق و جزئینگر است که با زبان خاص نویسنده نوشته شده است. این اثر در عین وفاداری به واقعیت، از جذابیت روایی و داستانی برخوردار است و میتوان از آن بهعنوان نمونهای از ناداستان یاد کرد. از این منظر، شاید بتوان جعفر شهری را از بنیانگذاران ناداستان در ایران دانست.»
جعفر شهری تهران را میدید، نه اینکه فقط به آن نگاه کند
کامران صفامنش نیز در این نشست گفت: «جعفر شهری انسانی خاص با ذهنی منحصربهفرد و شگفتانگیز بود. میان دیدن و نگاه کردن تفاوت وجود دارد؛ شهری از جمله افرادی بود که تهران را میدید و صرفاً به آن نگاه نمیکرد. او قصهگویی توانا بود و روایتهای خود را بهصورت قصه در قصه بیان میکرد.»
او افزود: «برای روایت تاریخ تهران باید تجربههای مشترک مردم در جایی گردآوری و سپس در قالب قصه و داستان بازگو شود؛ کاری که جعفر شهری با دقت انجام داده است.»
صفامنش با اشاره به ویژگیهای زبانی آثار شهری ادامه داد: «زبان جعفر شهری متعلق به دوران زندگی نویسنده است و فهم بسیاری از کلمات و واژگان آن ممکن است برای ایرانیان امروز دشوار باشد. این واژگان و مفاهیم باید برای نسل جدید توضیح داده شوند تا این میراث مهم برای فارسیزبانان باقی بماند.»
او اظهار کرد: «ادبیات جعفر شهری را بیش از آنکه نتیجه آموزش رسمی بدانم، حاصل تجربه زیسته نویسنده میدانم؛ زبانی سنتی و نزدیک به زبان مردم که سرشار از قصه، روایت، شعر و ضربالمثل است.»
این پژوهشگر تاریخ معماری و شهرسازی در پایان گفت: «بستری که جعفر شهری از آن سخن میگوید شاید همچنان باقی مانده باشد، اما ظاهر تهران دگرگون شده است. وظیفه ماست که راه او را ادامه دهیم و روایتها و خاطرات مربوط به تهران را ثبت و حفظ کنیم. اگر جعفر شهری این روایتها را ثبت نکرده بود، بسیاری از رویدادها، تجربهها و داستانهای مردم تهران بهکلی فراموش میشد.»
در حاشیه این برنامه، کلیپی درباره زندگی و آثار جعفر شهری برای حاضران پخش شد.
