درباره-استالین-به-روایت-رادزینسکی-امین-عمرانی

یک تاریخ‌نگاری قابل اعتنا که خواننده‌ در آن با اسناد کسل‌کننده‌ و یک مشت آمار روبرو نمی‌شود... به سراغ دست‌نوشته‌های به‌جامانده از تروتسکی می‌رود و هم‌قطاران استالین را در تفلیس پیدا می‌کند... چطور تمام اعضای حزب لنین یک به یک نابود شدند، اتفاقی که یکی از معماهای بزرگ حکومت استالین است و حتی خود قربانیان نیز هیچ‌گاه از این معما سر درنیاوردند که چرا او با چنین بی‌رحمی غیرقابل درکی حزبی را که مطیع او بود، نابود کرد...


چه کسی استالین را کشت؟ | تاریخ ایرانی


درباره‌ی رازهای استالین کم ننوشته‌اند؛ دیکتاتوری که اولین بار واژه‌ی «کیش شخصیت» را درباره‌ی او به کار بردند، آن قدر زندگی‌اش در هزارتوهای تودرتو گذشته و رازآلود بوده که نزدیک به نیم‌ قرن است مورخان درباره‌اش می‌نویسند و همچنان با پیدا شدن سندهایی تازه، رازهایی مگو از زندگی او عیان می‌شود. مارتین ایمیس مورخ انگلیسی و نویسنده‌ی کتاب «استالین مخوف» معتقد است: «طبیعی است که زندگی او رازآلود باشد، به اندازه‌ی کشتن بیست میلیون نفر حرف نگفته در زندگی استالین وجود دارد.»

در این میان روایت مستند ادوارد رادزینسکی [edvard radzinsky] به گواه استنادهای پی‌ در پی که باقی تاریخ‌نویسان به کتاب او داده‌اند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ کتابی که به گفته‌ی رادزینسکی یکی از بزرگترین پروژه‌های تاریخ‌نگاری‌اش محسوب می‌شود. رادزینسکی نه تنها در شوروی و کشورهای بلوک شرق محبوب است، بلکه بیشترین خوانندگانش را در آمریکا و کشورهای انگلیسی‌زبان دارد. او با کتاب‌هایی همچون «آخرین تزار»، «راسپوتین» و «نیکلای دوم» محبوب است و در دوره‌ی ریاست‌جمهوری جرج بوش، جایزه‌ی کتابخانه‌ی ملی کاخ سفید را برای بهترین تاریخ‌نگاری از آن خود کرد.

زندگی نامه استالین» [Stalin: The First In-depth Biography] ادوارد رادزینسکی [edvard radzinsky

اما راز موفقیت رادزینسکی بیش از هر چیز تسلط او بر عناصر داستان‌نویسی و ادبیات است و در عین حال هوشمندی او در وفادار ماندن به اسناد دست اولی که برای یافتن تک‌تکشان مدت‌ها سفر و جست‌وجو کرده است. رادزینسکی همان‌قدر که برای دوستداران تاریخ منبعی قابل اعتنا است، برای علاقمندان به ادبیات و تئا‌تر نیز نویسنده‌ای چیره‌دست و محبوب است. شاید به علت تلاقی این دو با هم است که «استالین» [Stalin: The First In-depth Biography] کتابی پرکشش شده است؛ یک تاریخ‌نگاری قابل اعتنا که خواننده‌ در آن با اسناد کسل‌کننده‌ و یک مشت آمار روبرو نمی‌شود، بلکه رادزینسکی به کمک اسناد و آمار آدم‌هایی که زندگی‌شان تباه شد و در کام مرگ فرو رفتند، سیاهی حاکم بر دنیایی را بازسازی کرده است که حکمرانش «استالین» بود.

رادزینسکی برای نوشتن زندگینامه‌ی استالین به بیش از دو هزار سند دست اول دسترسی پیدا کرده، او ۲۰ بار به سفر رفته و با آدم‌هایی روبرو شده است که تا پیش از آن راز‌هایشان درباره‌ی استالین را در سینه نگه داشته بودند. رادزینسکی معتقد است اسناد آن چیزی هستند که نباید حتی یک درجه از آن منحرف شد و آن را فدای داستان‌پردازی کرد. او با روشی روشن میان فرضیه‌ها و اتفاق‌های واقعی فاصله‌گذاری می‌کند. او سال‌ها در پژوهشگاه بایگانی تاریخ درس خوانده، در میان اسناد روزگار گذرانده و معتقد است شبهه‌برانگیز‌ترین اسناد تاریخی آن سندهایی هستند که از روزگار حکومت استالین باقی مانده‌اند و این درست آن لحظه‌ای است که باید با شک و ایمان مطلق میان سند‌ها جست‌وجو کرد و به نتیجه‌ی قطعی رسید. رادزینسکی معتقد است: «فرضیه چیزی است که دوست ندارم با آن تاریخ‌نگاری کنم، من باید به اسناد پیش‌رویم ایمان داشته باشم و درباره‌ی اسناد روزگار استالین دست یافتن به این اعتماد از زنده‌ ماندن در آن روزگار هم سخت‌تر است.»

در واقع نکته اینجاست که حتی «بریا»، مخوف‌ترین رئیس پلیس شوروی هم شاید نمی‌توانست از صحت آن‌ها اطمینان داشته باشد. رادزینسکی معتقد است: «تنها راه سر درآوردن از این اسناد این است که با زبان آن‌ها آشنا باشید و در ضمن بدانید هر کلمه‌ی کلیدی در زبان دستگاه مخوف اطلاعاتی استالین اشاره به چه چیزهایی دارد. البته در بازگشایی این زبان رازآلود روایت‌های شاهدان عینی کمک بسزایی به من می‌کند.»

استالین اما درباره‌ی خودش و اسناد مربوط به گذشته‌اش حتی به زبان رمزآلود هم رضایت نداده بود، او همه ‌چیز را از بین برده بود و همین کار رادزینسکی را سخت‌تر می‌کرد. او برای ساختن زندگی «ایوسیف» در کودکی و نوجوانی، در روزگاری که مادرش او را «سوسو» می‌نامید، با دشواری‌های زیادی روبرو شد و در ‌‌نهایت سفرهای پی‌درپی به گرجستان و یافتن شاهدانی که او را در کودکی می‌شناختند سبب شد یکی از درخشان‌ترین فصل‌های کتابش را با عنوان «سوسو: زندگی و مرگ» بنویسد.

رادزینسکی از تمام ارتباطات موجود و ممکن برای نوشتن هر کتاب تاریخی‌اش سود می‌جوید، جست‌وجوهایی که خودش آن‌ها را مرارت‌بار می‌خواند. هنگام نوشتن کتاب «نیکلای دوم، آخرین تزار» بر اثر همین پیگیری‌ها موفق شد به دفترچه‌ی خاطرات شخصی نیکلای دوم و آرشیو خانوادگی سلسله‌ی رومانوف هم دسترسی پیدا کند.

او در روزگار پروسترویکا که دسترسی به اطلاعات موجود در آرشیوهای شوروی برای محققان آزاد شده بود سرنخ‌هایی را یافت که او را در شرایط برتری نسبت به دیگر مورخان قرار داد و در ‌‌نهایت این اطلاعات به کمک ذهن داستان‌پرداز و روایتگرش سبب شدند که بدل به یکی از مشهور‌ترین مورخان عصر حاضر شود. رادزینسکی در کتاب «استالین» عرصه‌های تازه‌ای را فتح کرده است. او در فصل دوم این کتاب با عنوان «کبا: زندگی و مرگ» با کمک روایت‌های موجود و شاهدانی که تا لحظه نوشتن این کتاب برای کسی از «کبای جوان» نگفته‌اند، تصویری همه‌جانبه از او ارائه می‌دهد. به سراغ دست‌نوشته‌های به‌جامانده از تروتسکی می‌رود و هم‌قطاران استالین را در تفلیس پیدا می‌کند. «ایرماشویلی» یکی از این مردان است، او درباره‌ی استالین یا‌‌ همان کبای جوان و کم‌تجربه می‌گوید: «او را در هیچ لباسی جز این بلوز کثیف و پوتین‌های تمیز نشده، نمی‌شد دید. از هر چیزی که یادآور بورژوا بود نفرت داشت.»

و بعد این روایت تروتسکی از آن روزگار استالین است که مهری قطعی بر واقعی بودن این چهره می‌زند. رادزینسکی می‌داند که برای شناختن مردی که بعد‌ها این‌چنین دچار کیش شخصیت شد باید از روزگار دیرین به جست‌وجوی حال‌ و روز او پرداخت. او به سراغ دوردست‌ترین آدم‌ها می‌رود، مثلا «سرگی آللیلویف» که سال ۱۹۰۴ در تفلیس با کبای از تبعید گریخته دمخور بود، آشنایی‌ای که زندگی خانوادگی‌اش را ویران کرد، و دختری به نام «نادیا» که همیشه درباره‌ی پدر واقعی‌اش تردیدهایی وجود داشت. اما رادزینسکی به افسانه‌هایی درباره‌ی «فالوس سالار» بودن کبای جوان پایان می‌دهد. او در این فصل قدم‌ به‌ قدم «کبا» را دنبال می‌کند، از دیدار تاریخ‌ساز استالین و تروتسکی در کنفرانس لندن تا حضور موثر کبا در شاخه‌ی جنایی حزبی که لنین پایه‌گذارش بود.

افشاگری‌های رادزینسکی به زودی برای خواننده بازی‌های دشواری را می‌چیند. او در فصل «کبا، لنین و زهر» از فوریه ۱۹۲۳ تصویر غریبی ارائه می‌دهد و به نقل از تروتسکی می‌نویسد که لنین، استالین را به بالینش فرا خوانده و از او خواسته بود برایش زهر بیاورد تا از درد و رنج‌‌ رها شود. معمایی که برای همیشه در ذهن تروتسکی باقی ماند این بود که چرا لنین چنین درخواستی را از استالین داشت؟ و در پاسخ به سؤال خودش می‌گوید: «حل معما آسان است: لنین می‌دید استالین تنها شخصی است که چنین درخواست غم‌انگیزی را اجابت می‌کند.»

نفرت همیشگی همسر لنین از استالین و سایر هم‌قطاران سال‌های جوانی‌اش نیز این سبعیت را تائید می‌کند. رادزینسکی در فصل‌های بعدی لحظه به لحظه استالین خون‌آشام را دنبال می‌کند و با تکیه بر اسناد نشان می‌دهد که در رخدادهای سال‌های ۱۹۳۸-۱۹۳۵ چطور تمام اعضای حزب لنین یک به یک نابود شدند، اتفاقی که یکی از معماهای بزرگ حکومت استالین است و حتی خود قربانیان نیز هیچ‌گاه از این معما سر درنیاوردند که چرا او با چنین بی‌رحمی غیرقابل درکی حزبی را که مطیع او بود، نابود کرد. هر چند بعد‌ها، در اواخر دهه‌ی ۱۹۸۰ برخی از روان‌شناسان سعی کردند استالین را مبتلا به بیماری پارانویا جلوه دهند، اما رادزینسکی با تکیه بر اسناد به این افسانه هم پایان می‌دهد.

استالین آبتین گلکار

اما نکته‌ی اصلی کتاب «استالین» جای دیگری است. رادزینسکی یکی از کامل‌ترین روایت‌ها را از شب مرگ استالین ارائه می‌دهد؛ گزارشی تکان‌دهنده که نشان می‌دهد استالین قربانی ترس‌ها و سیاست‌های خودش شد. او از شبی می‌گوید که در داچای استالین در فاصله‌ی ده کیلومتری مسکو برایش مرگبار از آب درآمد؛ شبی که در حضور بریا، نیکیتا خروشچف، بولگانین و چند نفر دیگر از اعضای بلندپایه‌ی دولت میهمانی شبانه‌ای به روال همیشه برگزار شده بود. در اولین ساعت‌های اول ماه مارس همه‌ی میهمانان به خانه‌های خود در مسکو بازگشته بودند و استالین، آن محافظه‌کار بی‌همتای تاریخ شوروی برای اولین بار دستور عجیبی صادر کرد: از محافظانش خواست که آن شب به مرخصی بروند و تا خود صبح کسی مزاحم استراحتش نشود.

رادزینسکی این مرخص کردن یکباره را عجیب می‌داند و آن ‌را کلید حل معمای مرگ استالین می‌پندارد؛ برای همین پیو‌تر لوزگاچف، یکی از گماشته‌های تیم محافظان استالین را پیدا می‌کند و آن شب را به کمک خاطرات بازماندگان و اسناد بازسازی می‌کند؛ شبی رعب‌آور که همه‌ی آنچه استالین به اطرافیانش آموخته بود درباره‌ی خود او عملی شد. او در ‌‌نهایت ما را به این نکته می‌رساند که سرتیم محافظان استالین، به فرمان لاورنتی بریا، سمی به او تزریق کرده بود. اما علت قتل استالین چه بود؟

و این تازه سرفصلی است که اسرار بسیاری را برای خواننده هویدا می‌کند. او در پایان کتاب نشان می‌دهد که چطور استالین حتی در لحظه‌ی تشییع جنازه هم به شکلی بی‌سابقه و خونبار با مردم وداع کرد. «استالین» به روایت رادزینسکی جدای از هویدا کردن اسرار برای موتیف‌هایی از این دست و تصویرهای بدیع است که اثری خواندنی شده است. آبتین گلکار این اثر را از زبان روسی به فارسی برگردانده و کتاب از سوی نشر ماهی در مجموعه‌ی «تاریخ جهان» منتشر شده است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

وقتی با یک مستبد بی‌رحم که دشمنانش را شکنجه کرده است، صبحانه می‌خورید، شگفت‌آور است که چقدر به ندرت احساس می‌کنید روبه‌روی یک شیطان نشسته یا ایستاده‌اید. آنها اغلب جذاب هستند، شوخی می‌کنند و لبخند می‌زنند... در شرایط مناسب، هر کسی می‌تواند تبدیل به یک هیولا شود... سیستم‌های خوب رهبران بهتر را جذب می‌کنند و سیستم‌های بد رهبران فاسد را جذب می‌کنند... به جای نتیجه، روی تصمیم‌گیری‌ها تمرکز کنیم ...
دی ماهی که گذشت، عمر وبلاگ نویسی من ۲۰ سال تمام شد... مهر سال ۸۸ وبلاگم برای اولین بار فیلتر شد... دی ماه سال ۹۱ دو یا سه هفته مانده به امتحانات پایان ترم اول مقطع کارشناسی ارشد از دانشگاه اخراج شدم... نه عضو دسته و گروهی بودم و هستم، نه بیانیه‌ای امضا کرده بودم، نه در تجمعی بودم. تنها آزارم! وبلاگ نویسی و فعالیت مدنی با اسم خودم و نه اسم مستعار بود... به اعتبار حافظه کوتاه مدتی که جامعه‌ی ایرانی از عوارض آن در طول تاریخ رنج برده است، باید همیشه خود را در معرض مرور گذشته قرار دهیم ...
هنگام خواندن، با نویسنده‌ای روبه رو می‌شوید که به آنچه می‌گوید عمل می‌کند و مصداق «عالِمِ عامل» است نه زنبور بی‌عسل... پس از ارائه تعریفی جذاب از نویسنده، به عنوان «کسی که نوشتن برای او آسان است (ص17)»، پنج پایه نویسندگی، به زعم نویسنده کتاب، این گونه تعریف و تشریح می‌شوند: 1. ذوق و استعداد درونی 2. تجربه 3. مطالعات روزآمد و پراکنده 4. دانش و تخصص و 5. مخاطب شناسی. ...
کتاب نظم جامعه را به هم می‌زند و مردم با کتاب خواندن آرزوهایی پیدا می‌کنند که حکومت‌ها نمی‌توانند برآورده کنند... فرهنگ چیزی نیست که یک بار ساخته شود و تمام شود. فرهنگ از نو دائماً ساخته می‌شود... تا سال ۲۰۵۰ ممکن است مردم کتاب را دور بریزند... افلاطون می‌گوید کتاب، انسان‌زدایی هم می‌کند... کتاب، دشمن حافظه است... مک لوهان می‌گوید کتاب به اندازه تلویزیون دموکراتیک نیست و برای نخبگان است! ...
حریری از صوَر و اصوات طبیعت ژاپنی را روی روایتش از یک خانواده ژاپنی کشیده و مخاطب را با روح هایکوگون حاکم بر داستانش پیش می‌برد... ماجرای اصلی به خیانت شوئیچی به همسرش برمی‌گردد و تلاش شینگو برای برگرداندن شرایط به روال عادی‌... زنی که نمونه کامل زن سنّتی و مطیع ژاپنی است و در نقطه مقابل معشوق عصیانگر شوئیچی قرار می‌گیرد... زن‌ها مجبورند بچه‌هایی را بزرگ کنند که پدرهای‌شان مدت‌ها قبل فراموش‌شان کرده‌اند ...