کارآموزی فوکوخوانی | هم‌میهن


فوکو، فوکو و باز هم فوکو. شاید بی‌علت نبود که این فیلسوف و روشنفکر شهیر، در بحبوحه انقلاب 57 به ایران سفر کرد و آن وصف‌های معنوی متعالی را درباره جنبش انقلابی مردمان این سرزمین به‌کار برد. میل و اشتهای ما ایرانیان از فوکوخوانی گویی سیری‌ناپذیر است و سالی نیست که کتابی از فوکو یا درباره او پشت ویترین کتابفروشی‌ها جا خوش نکند. از آغاز دهه 1370 که این روند آغاز شد، تا امروز عمده‌ترین آثار قابل انتشار او در ایران ترجمه شده‌اند.

چگونه فوکو بخوانیم؟» [How To Read Foucault]  یوهانا اوکسالا [Johanna Oksala]

بااین‌همه، وقتی می‌بینیم نشر «نی» کتابی با نام «چگونه فوکو بخوانیم؟» [How To Read Foucault] منتشر می‌کند، آن هم به قلم نویسنده‌ای به‌نام خانم یوهانا اوکسالا [Johanna Oksala] که در دانشگاه لویولا شیکاگو فلسفه درس می‌دهد و ویراستاری این مجموعه را نیز سایمون کریچلی معروف برعهده دارد، شاید برای طرح این پرسش نیز مجالی فراهم آید: آیا همچنان نمی‌دانیم فوکو چه گفته است؟ یا به‌بیانی‌دیگر، همچنان و سه‌دهه پس از مرگ مؤلف، هنوز بر سر فهم و تفسیر آرای او اختلافاتی بنیادین و معضلاتی پیچیده پیش چشم جهانیان ـ و نه‌فقط ایرانی‌ها ـ وجود دارد؟

طرح این پرسش البته خود به‌طور ضمنی دلالت دارد بر اهمیت ایده‌هایی که فوکو در عمر کوتاهش پراکند؛ چنان‌که همچنان این ایده‌ها منبع الهام، محل مراجعه و مدخل مداخله اندیشمندان، روشنفکران و فعالان سیاسی و مدنی است. در کنار اینها، اما توجه به نکته دیگری نیز لازم است؛ فوکو را باید «چگونه» خواند؟ البته می‌دانیم این کتاب یکی از آثاری است که در پروژه «چگونه بخوانیم» به سرویراستاری کریچلی تهیه می‌شود و پیش‌ازآن ترجمه‌های دیگری از این مجموعه درباره کسانی چون لاکان و نیچه نیز در ایران چاپ شده است.

در زمینه نحوه خواندن متون فلسفی البته اختلاف‌هایی قابل ملاحظه است. عموم خوانندگان ترجیح می‌دهند به‌جای خواندن اصل متن‌های فلسفی، تفسیرهایی را که دیگران درباره آثار فیلسوفان نوشته‌اند، بخوانند. مخالفان این رویه اما در صحت و سقم این تفسیرها تردید روا می‌دارند و پیشنهاد می‌کنند تحمل رنج خواندن متن‌های سخت دست اول و دست‌وپنجه نرم‌کردن با آنها را بر خود هموار کنیم زیرا در تحلیل نهایی و در بلندمدت، این کار شاق می‌ارزد به مواجهه‌های وساطت‌گرانه اما سهل‌انگارانه با متن، آن‌هم از زبان مفسرانی که بعید نیست در تشخیص اینکه نویسنده چه گفته و منظورش چه بوده است، جدا از خطا، پیش‌فرض‌های خود را نیز وارد کرده باشند. مایکل روسو درهمین‌زمینه کتابی دارد به‌نام The Problems of Philosophy و آنجا توضیح می‌دهد که چگونه می‌توان با متن‌های فلسفی مواجه شد و راه‌هایی برای خواندن و درک بهتر آنها پیشنهاد می‌کند. از نظر روسو، خواندن فلسفه در وهله نخست نه برای کسب اطلاعات یا لذت، بلکه برای گسترش افق‌های فهم ما انسان‌ها از معنای بودن و زیستن است و به‌همین‌دلیل باید کوشید مزه متن‌های فلسفی را چشید، آنها را با سرعتی کم خواند، معنای واژگان تخصصی و دشوار را با حوصله متوجه شد، در بافتار متن تأمل کرد و این تأمل را با ارجاع به منابع بیرونی، غنا بخشید و در مرحله بعدی سراغ مسئله علامتگذاری رفت؛ یعنی زیر برخی کلمات، تعابیر و جملات خط کشید و در کنار بخش‌هایی از متن که مبهم یا چالش‌برانگیز هستند، علامت سوالی قرار داد.

آنچه روسو دراین‌زمینه می‌گوید، شباهتی خاص دارد با روشی که کریچلی و همکاران او در پروژه «چگونه بخوانیم» در پیش گرفته‌اند، زیرا همانطور که کریچلی خود در مقدمه‌ کوتاهی که در آغاز کتاب نوشته به این نکته اشاره می‌کند، تفاوت عمده این مجموعه با سایر آثاری که برای آشنایی مبتدیان با متفکران بزرگ منتشر می‌شود در این است که در آن قرار نیست با خلاصه‌هایی فشرده از نوشته‌های عمده فلاسفه یا زندگی‌نامه‌هایی سر و ته‌زده یا ترکیبی از این دو مواجه شویم، بلکه روش کار متفاوت و از این قرار است؛ هر نویسنده حدود 10 قطعه کوتاه از کارهای متفکری را برمی‌گزیند، سپس موبه‌مو آن را حلاجی می‌کند تا اندیشه‌های محوری‌شان را بازنماید و بدین وسیله درهای ورود به کل یک جهان فکری را به روی خواننده بگشاید. گویی بدین ترتیب هر کتاب این مجموعه به نحوی به خواندن نوشته‌های یک متفکر در محضر استادی کارآشنا می‌ماند.

خواننده این کتاب، متن کوتاه متفکر را می‌خواند، درباره آن می‌اندیشد و بعد با کمک استادی که به دقایق اندیشه آن متفکر تسلط دارد، با خوانشی جدید نیز از آن متن در زمینه کلی‌تر اندیشه او آشنا می‌شود. مایکل روسو نیز اتفاقاً دراین‌زمینه معتقد است بعد از علامتگذاری و خوانش عمیق توأم با تلاش مجدانه، خواننده می‌تواند و بهتر است از منابع دست دوم و تاریخ‌های فلسفه و خواندن زندگینامه فکری فیلسوف نیز مدد جوید تا بتواند متن را بهتر بفهمد و سه‌سطح مطالعه متن فلسفی را تکمیل کند، یعنی بتواند تبیین (explication) کند و بفهمد نویسنده چه گفته است و طرح کلی استدلال او چیست؟ در سطح روشن‌سازی (Elucidation) دریابد که منظور نویسنده چه بوده است، این متن چه ارتباطی با زمانه ما دارد و درنهایت در مقام ارزیابی (Evaluation) به این پرسش پاسخ دهد؛ آیا نویسنده بر حق بوده است یا نه؟ این کاری‌است که به‌نظر می‌رسد با خواندن «چگونه فوکو بخوانیم؟» می‌توان لااقل به دو بخش نخست آن نائل آمد و شاید بتوان به‌همین‌دلیل آن را کارآموزی فوکوخوانی نامید؛ متنی جمع‌وجور اما هدفمند با 10 فصل که به «آزادی فلسفه»، «عقل و جنون»، «مرگ انسان»، «بی‌نام‌ونشانی ادبیات»، «از دیرینه‌شناسی به تبارشناسی»، «زندان»، «سکسوالیته سرکوب‌شده»، «جنس حقیقی»، «قدرت سیاسی، عقلانیت و نقد» و «کردارهای خود» می‌پردازند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

همه انسان‌ها عناصری از روباه و خارپشت در خود دارند و همین تمثالی از شکافِ انسانیت است. «ما موجودات دوپاره‌ای هستیم و یا باید ناکامل بودن دانشمان را بپذیریم، یا به یقین و حقیقت بچسبیم. از میان ما، تنها بااراده‌ترین‌ها به آنچه روباه می‌داند راضی نخواهند بود و یقینِ خارپشت را رها نخواهند کرد‌»... عظمت خارپشت در این است که محدودیت‌ها را نمی‌پذیرد و به واقعیت تن نمی‌دهد ...
در کشورهای دموکراتیک دولت‌ها به‌طور معمول از آموزش به عنوان عاملی ثبات‌بخش حمایت می‌کنند، در صورتی که رژیم‌های خودکامه آموزش را همچون تهدیدی برای پایه‌های حکومت خود می‌دانند... نظام‌های اقتدارگرای موجود از اصول دموکراسی برای حفظ موجودیت خود استفاده می‌کنند... آنها نه دموکراسی را برقرار می‌کنند و نه به‌طور منظم به سرکوب آشکار متوسل می‌شوند، بلکه با برگزاری انتخابات دوره‌ای، سعی می‌کنند حداقل ظواهر مشروعیت دموکراتیک را به دست آورند ...
نخستین، بلندترین و بهترین رمان پلیسی مدرن انگلیسی... سنگِ ماه، در واقع، الماسی زردرنگ و نصب‌شده بر پیشانی یک صنمِ هندی با نام الاهه ماه است... حین لشکرکشی ارتش بریتانیا به شهر سرینگاپاتام هند و غارت خزانه حاکم شهر به وسیله هفت ژنرال انگلیسی به سرقت رفته و پس از انتقال به انگلستان، قرار است بر اساس وصیت‌نامه‌ای مکتوب، به دخترِ یکی از اعیان شهر برسد ...
تجربه‌نگاری نخست‌وزیر کشوری کوچک با جمعیت ۴ میلیون نفری که اکنون یک شرکت مشاوره‌ی بین‌المللی را اداره می‌کند... در دوران او شاخص سهولت کسب و کار از رتبه ١١٢ (در ٢٠٠۶) به ٨ (در ٢٠١۴) رسید... برای به دست آوردن شغلی مانند افسر پلیس که ماهانه ٢٠ دلار درآمد داشت باید ٢٠٠٠ دلار رشوه می‌دادید... تقریبا ٨٠درصد گرجستانی‌ها گفته بودند که رشوه، بخش اصلی زندگی‌شان است... نباید شرکت‌های دولتی به عنوان سرمایه‌گذار یک شرکت دولتی انتخاب شوند: خصولتی سازی! ...
هنرمندی خوش‌تیپ به‌نام جد مارتین به موفقیت‌های حرفه‌ای غیرمعمولی دست می‌یابد. عشقِ اُلگا، روزنامه‌نگاری روسی را به دست می‌آورد که «کاملا با تصویر زیبایی اسلاوی که به‌دست آژانس‌های مدلینگ از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی رایج شده است، مطابقت دارد» و به جمع نخبگان جهانی هنر می‌پیوندد... هنرمندی ناامید است که قبلا به‌عنوان یک دانشجوی جوان معماری، کمال‌گرایی پرشور بوده است... آگاهیِ بیشتر از بدترشدنِ زندگی روزمره و چشم‌انداز آن ...