از آسمانغرنبههای ناچیز تا تندرهای واقعی | اعتماد
زینب یونسی که شاید رمان «زلیخا چشمهایش را باز میکند» را با فارسی او خوانده باشید (ترجمه جایزه ابوالحسن نجفی را برده و خود رمان هم مثل «هوانورد» جایزههای روسی را درو کرده) ترجمه رمان «هوانورد» [Авиатор : роман Евгений Водолазкин یا Aviator اثر یِوگنی وادالازکین Eugene Vodolazkin] را پیشکش آنهایی کرده که پرواز را فراموش نمیکنند. حتی اگر به دلایل ریز و درشت پرواز را لابهلای روزها و تکرار مکررات فراموش کرده باشیم باز هم ته ذهن و دلمان وسوسه و یادش هست؛ وسوسه پرواز و داشتن وسیعترین چشمانداز ممکن.
![هوانورد» [Авиатор : роман Евгений Водолазкин یا Aviator اثر یِوگنی وادالازکین Eugene Vodolazkin]](/files/160960059271738443.jpg)
پیشگفتار نویسنده برای خواننده فارسیزبان هم که البته جالب است و از همان اول خواننده را به نوعی گیر میاندازد و شرمنده محبت نویسنده میکند. اشاره نویسنده به اهمیت نکتهها و چیزهای جزیی که به ظاهر کوچک و ناچیزند، مثلا چرخش دسته گرامافون، اما میتوانند شاهکلید ورود به دنیاهای دیگر باشند و شاید روزی همینها نجاتمان بدهند، اشتیاقبرانگیز است و نوید تجربه خوبی را میدهد. قهرمان داستان به گفته خودش نام آبرومندانهای دارد. اینوکنتی پترویچ پلاتونوف یا هوانورد پلاتونوف که همسن قرن بیستم است و حالا در 1999 پارههای گذشته و آدمهایی را که در زندگیاش بودهاند پس از بیهوشیای طولانی بهتدریج یاد میآورد. تاریخ روسیه در قرن بیستم و فاجعههای انسانی رقم خورده را همراه پلاتونوف که از اردوگاههای کار به آینده فرستاده شده -آدمی از عصر نقرهای که در پروژه انجماد او را منجمد و سالها بعد احیا کردهاند- از پیش چشم میگذرانیم اما بیشتر مقهور قدرت روایت و تصویرسازی او میشویم که میتواند در سیاهترین لحظهها یا در اوج پژمردگی همهچیز را زنده و جاندار و زیبا ببیند و زیبایی را به یاد بیاورد؛ ترکیبی از سرشاری و خیالپردازی، بیقراری و تکاپو، تجربهای رمانتیک در دل زندگیای به ظاهر سیاه.
پلاتونوف با یادآوری خاطرهها و ریزهکاریهای زندگی خصوصی خود در دهههای ابتدایی قرن در روسیه است که به ماهیت دغدغههای بشری و حتی مصیبتهای تاریخی میرسد؛ از هندوانه و پژمردگی پوست سبز و زیبای آن به دغدغه از بین رفتن زیبایی و شادابی انسان، حرکتی از آسمانغرنبههای ناچیز به تندرهای واقعی. در ضمنِ چنین حرکتی است که هولناکترین وجه فاجعههای انسانی بر هوانورد آشکار میشود: فاجعه رها شدن پستترین احساسات بشری، بهخصوص وقتی تنها قانون بیرونی وجود داشته باشد و نه قانون درونی. تاریخ رسمی روایتی است که نشانی از تجربههای انسانی ندارد و هوانورد با علم به این نکته به خاطرههای خود و ریزهکاریهای گاه روزمره و اغلب نادیده گرفته شده زندگی، از صداها و مزهها و بوها گرفته تا زبان بدن و لحن گفتار و برخورد و حرکت، پناه میبرد تا از جبر آن بگریزد و نگاه متفاوت و روایت و موضع اخلاقی خود را حاکم کند. در یاد و روایت هوانورد کسی هست که حضورش حتی از پدر و مادر و عشق زندگی هم پررنگتر جلوه میکند؛ رابینسون کروزوئه. هر خط از داستان رابینسون کروزئه یادآور کسی یا چیزی در زندگی پلاتونوف است؛ سرفه مادربزرگ، بوی غذای سرخ شده و دود سیگار پدر. رابینسون کروزوئه است که برخلاف جریان شنا میکند و به موج انسانیتزدا نمیپیوندد، اوست که طبیعت را ادامه دستان خود میسازد و از هیچ همه چیز را بنا میکند.
