طه حسین

07 اردیبهشت 1400


طه حسین Taha Hussein
طه حسین Taha Hussein رمان‌نویس و ادیب مصری (1889-1972) در روستای عزبة در جنوب قاهره زاده شد، او هفتمین نفر از سیزده فرزند خانواده بود و در شش سالگی بر اثر بیماری چشم نابینا گشت. با وجود نابینایی تحصیلات درخشانی انجام داد و معلومات وسیعی کسب کرد. در دانشگاه اسلامی الازهر به تحصیل صرف و نحو و منطق و ادبیات پرداخت، سپس در دانشگاه قاهره به تحصیل ادامه داد و به دریافت درجه‌ی دکتری در ادبیات نایل آمد و معرفتی بسیار وسیع درباره‌ی تمدن اسلامی و زبان عرب به‌دست آورد. پس از آن به پاریس سفر کرد و در 1917 از دانشگاه سوربون درجه‌ی دکتری در ادبیات دریافت کرد و رساله‌اش را با عنوان مطالعه‌ی تحلیلی و انتقادی در فلسفه‌ی ابن‌خلدون به‌تصویب رساند که بعدها از زبان فرانسوی به زبان عربی ترجمه شد.

طه حسین در مدت اقامت در فرانسه سخت تحت تأثیر اندیشه‌های اروپایی قرار گرفت. با دختری فرانسوی ازدواج کرد که سراسر زندگی به او وفادار ماند و طه حسین در کتاب الایام از فداکاری‌های او یاد کرده است. طه حسین پس از بازگشت به مصر در 1925 به استادی ادبیات عرب در دانشگاه قاهره و در 1928 به ریاست دانشکده‌ی ادبیات و سپس به ریاست دانشگاه اسکندریه منصوب گشت، چندی نیز سردبیری روزنامه‌ی الوادی را برعهده گرفت و از 1950 تا 1952 که حزب وفد زمام امور را در دست داشت، در سمت وزارت فرهنگ انجام وظیفه می‌کرد و پس از آن از سیاست کناره گرفت. طه حسین با وجود اشتغالات اداری و سیاسی هرگز از تألیف و تصنیف دست بازنداشت.

اولین اثر بزرگ او در نقد ادبی کتاب درباره‌ی شعر عصر جاهلیت (فی الشعر الجاهلی) در 1925 انتشار یافت که در آن صحت شعرهای عهد جاهلیت را انکار کرده بود. این کتاب به سبب نقد افراطی انقلابی برپا کرد و حتی در دستگاه دولتی بحرانی پدید آورد و به‌همین‌سبب از فروش آن جلوگیری به‌عمل آمد. نویسنده سال بعد در مطالب کتاب و نظریه‌های خود تعدیلی به‌کار برد و آن را به‌عنوان درباره‌ی ادب عصر جاهلیت (فی‌الادب الجاهلی) انتشار داد. از آثار دیگر طه حسین در نقد ادبی و تاریخی این کتاب‌هاست: حافظ شوقی (1933)، در حاشیه‌ی سیرت نبوی (الهامش السیرة) در سه جلد (1933-1938) درباره‌ی زندگی محمد بن عبدالله، به صورت داستانی. زندگی ادبی در جزیرةالعرب (الحیات الادبیه فی جزیرةالعرب) (1935)، با متنبی (مع‌المتنبی) در دو جلد (1934)، آینده‌ی ادب در مصر (مستقبل الثقافة فی مصر) (1938) نوعی بیانیه درباره‌ی فرهنگ کشور مصر. نویسنده در این اثر با قاطعیت فرهنگ کشورش را به فرهنگ یونانی و لاتینی ارتباط می‌دهد نه به فرهنگ آسیایی چین و هند. رساله‌ی یادی از ابوالعلاء (ذکری ابی‌العلاء)، شاعری که چون او نابینا بوده است. این رساله بحث بسیار برانگیخت. فصل‌هایی از ادب و نقد (فصول فی الادب و النقد؛ 1945)، رنگارنگ (الوان؛ 1925) درباره‌ی ادبیات قرن بیستم فرانسه.

علاوه بر این آثار، طه حسین زندگی‌نامه‌ی بسیار تأثرانگیزی از دوره‌ی کودکی و جوانی خود ساخته به نام آن روزها (الایام) که در 1929 انتشار یافت و در ادبیات جهانی مقام والایی به‌دست آورد و به بیشتر زبان‌ها ترجمه شد. قهرمان اصلی کتاب خود نویسنده است که به طور غیرمستقیم به عنوان «دوست ما»، «کودک»، «جوان» خوانده شده. کتاب توصیف زندگی مصیبت‌بار نابینایی است که با قدرت اراده همه‌ی موانع را از میان برمی‌دارد و با عقاید تعصب‌آمیز مردم به مبارزه برمی‌خیزد. طه حسین در این اثر دانشگاه دینی الازهر را که سالیان دراز مرکز ترویج علوم اسلامی بود، مورد انتقاد قرار می‌دهد و وضع نامناسب طلاب را که از غذای کافی و بهداشت لازم بی‌بهره‌اند، وصف می‌کند. سبک بیان طه حسین در این کتاب بسیار دلنشین و زیباست و چون شعری لطیف بر دل‌ها می‌نشیند. کتاب آن روزها از اسناد مهم تاریخی قرن اخیر به شمار آمده است. طه حسین رمان‌های پرارزشی نیز انتشار داده که از آن جمله است: ادیب (1938)، عشق از دست رفته (الحب الضایع؛ 1943)، رؤیاهای شهرزاد (احلام شهرزاد، 1943)، درخت تیره‌روزی (الشجرة البئوس؛ 1944)، دعاء الکاروان (1946)، پیشوایان اندیشه (قادةالفکر) و مانند آن.

طه حسین نوشته‌های فراوان دیگر دارد که در آنها اندیشه‌های خود را درباره‌ی سفرهای به اروپا و مطالعات درباره‌ی ادبیات یونان و روم بیان می‌کند. آثاری نیز از ارسطو، راسین، آندره ژید و پول والری به زبان عربی ترجمه کرده است. طه حسین علاوه بر تسلط به زبان و ادب عربی و فرهنگ اسلامی، به علوم باستانی و تاریخ روم و یونان و قرون وسطی و فلسفه‌ی جدید، علاقه می‌ورزید. زبان یونانی و لاتینی آموخت و در زبان و ادبیات فرانسوی استادی یافت و از وسعت دانش بی‌نظیری بهره‌مند گشت. طه حسین به سبب همت شخصی و حوادث و دشواری‌های زندگی و پشتکار و اراده، شخصیتی جهانی و ممتاز یافته و در ادبیات معاصر عرب از برجستگی خاص برخوردار گشته است. آثار طه حسین به هفتاد جلد بالغ می‌شود.

ترجمه به فارسی: آن روزها، در زندان ابوالعلاء معری.

زهرا خانلری، فرهنگ ادبیات جهان، خوارزمی

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

پدر ویژگی‌های بارز یک آنیموس منفی (سایه مردانه) را در خود حمل می‌کند... در جوانی، خودکامه و جسور و بی‌توجه بوده و تا به امروز، تحقیرگر: به مادرت صد دفعه گفته‌ بودم از این پسر مرد در نمی‌آد... تلاش ناکام پیرمرد در دست‌درازی به معصومیت پسر موجب استقرار حس گناهی است که یک قدم تا «انزجار از خود» فاصله دارد. و این فاصله با تنبیه پدر و تایید مادر طی و تبدیل به زخمی عمیق می‌شود... او یک زخمی است که می‌تواند زخم بزند ...
کتاب سه بخش دارد و در هر بخش ماجرا از دید یکی از سه مرد خانواده روایت می‌شود... سه راوی سه نگاه ولی یک سوژه: مادر... تصویر موج‌های هم‌مرکز که یکی پس از دیگری به حرکت درمی‌آیند ولی هرگز به یک‌دیگر نمی‌رسند... از خاله آیرین می‌شنویم و از زندگی و رابطه‌اش با شوهر سابقش بوید،‌ از سوفی، خدمتکار خانه که دلبسته کارل است، ‌از کارل آلمانی و داستان‌های پدربزرگش،‌ از عمه کلارا و عمو ویلفرد و جزییات خانه‌شان و علایق‌شان... در فصل اول پسری سرکش و برادرآزار به نظر می‌آید ولی در فصل دوم وجوه تازه‌ای از شخصیت ...
مدیر کارخانه خبردار می‌شود که یکی از آشنایانش، به نام مهندس مارکو ماشینی ساخته است به اسم کاربوراتور که می‌تواند از خود ماده، جوهر ازلی آن را بیرون بکشد: «مطلق»... پدیده‌های عجیبی تولید می‌شوند: رخدادهای دینی مانند گرایش‌های مذهبی، وعظ و خطابه، معجزات و حتی انواع تعصبات مذهبی... هواخواهان خدای روی کشتی لایروبی! با طرفداران خدای میدان تربیت اسب! درگیر می‌شوند... کلیسای رومی که از آغاز با مطلق مخالفت داشت، سرانجام آن را می‌پذیرد ...
شناخت و نقد ساختار آموزشی چین... با بهره‌گیری از محدودسازی آموزش به ارزیابی‌های کمی و هم با تاثیرگذاری سیاسی- ایدئولوژیک بر اندیشه‌های نوآموزان، آنها را از خلاقیت و آفرینشگری در گستره‌های گوناگون باز می‌دارد... برخی سیاستمداران و روزنامه‌نگاران نامدار امریکا خواستار الگوبرداری از چین در زمینه آموزش شده‌اند!... در چین نیز عبور از سد کنکور که «گائوکائو» نامیده می‌شود آسان نیست ...
ده دلیل برای امید به آینده... ما همیشه داریم علیه زمانِ حال در آرزوی بازگشت به گذشته طلایی می‌اندیشیم... این نزدیک‌بینی تاریخی برای گونه بشر منافع تکاملی دارد و در طول میلیون‌ها سال شکل گرفته است تا خطرات نزدیک بسیار مهم‌تر و جدی‌تر جلوه کنند و باعث هوشیاری انسان برای فرار یا غلبه بر آنها شوند... این مکانیسم تکاملی محمل مناسبی برای سوءاستفاده افراد و گروه‌ها و حکومت‌هایی می‌شود که برای پیشبرد اهداف خود نیاز به ایجاد ترس یا خلق دشمنان و خطرات خارجی دارند ...