صبح کاری امروز با نامه اداره کتاب ارشاد آغاز شد و دستور حذف دو صفحه از یک کتاب پژوهشی که چند ماه پیش برای بررسی فرستاده بودیم. چند هفته قبل هم ممیزی کتاب پژوهشی و ارزشمند دیگری آمده بود که حذف بیش از 20 صفحه‌ی کامل را شامل می‌شد؛ علاوه بر حذفیات فراوان کلمه‌ای و جمله‌ای و پاراگرافی! این روالی است که سالهاست به آن عادت کرده‌ایم.

برای ناشران خصوصی و مستقل، نه ناشران دولتی و حاکمیتی و خصولتی که از هفت دولت آزادند و نیز نه کاسبان و مافیای کاغذ، آزاردهنده‌ترین و فرساینده‌ترین بخش کار نشر، سروکله‌زدن با ممیزی است. مقاومت در برابر تیغ سانسورچیان نقابداری که کسی نمی‌داند کیستند و کجایند. و البته از ادبیات و حساسیت‌هایشان می‌شود دریافت که بهره‌شان از فضل و دانش چه‌قدر است.

وقتی آقای دکتر صالحی به معاونت فرهنگی و پس از آن به وزارت ارشاد انتخاب شد، چه امیدها بسته بودیم به اصلاح و آبادانی ویرانه‌ای که نامش وزارت فرهنگ است. در همان نخستین روزهای انتصاب‌شان، خدمت‌شان گفتم شما به یک ساختمان مخروبه پا گذاشته‌اید. باید بولدوزر گذاشت و این بنا را فروریخت و از نو عمارت کرد. پرسیدند چطور؟ در پاسخ یکی از فاسدترین بخشهای ارشاد یعنی همین ممیزی کتاب را برایشان مثال زدم و چند نمونه از موارد اصلاحیِ احمقانه‌ای که با هیچ عقلی سازگار نیست را برشمردم. یک نمونه‌اش کتابچه‌ای بود که سال 92 درباره شیخ احمد کافی نوشته بودم و نامش (طبق روال آن مجموعه) «کتاب کافی» بود. یکی از اصلاحات کتاب این بود که گفته بودند باید اسمش عوض شود که مبادا کسی آن را با «اصول کافی» اشتباه بگیرد! به همین مسخرگی! چند نمونه‌ی مشابه دیگر از حذفیات کتابهای خودم، که بیشتر می‌خورد فکاهه باشد تا واقعیت، را هم مثال زدم. حذفیات نه یکی دو کلمه‌ای، بلکه چند صفحه‌ای! باورش برایشان سخت بود و گفتند که حتما پیگیری می‌کنند. حالا از آن روز دیدارمان بیش از شش سال می‌گذرد. و متأسفانه به عنوان یک مؤلف که بیش از یک دهه است دستی هم در کار نشر دارد، باید بگویم وضع ممیزی کتاب در دولت آقای روحانی اگر بدتر از دولت قبل نشده باشد، قطعاً بهتر نشده است. به عنوان مثال دو سال پیش کتابی کم‌حجم با موضوع تحلیل جامعه‌شناسانه و انتقادی مراسم عزاداری به ارشاد فرستادیم. بعد از دو سه نوبت بررسی، چندین مورد اصلاحیه آمد نظیر اینکه باید مولف دو فصل به کتاب اضافه کند و در آنها راهکار به مسئولین پیشنهاد دهد! خوشمزه‌تر آن‌که بررس محترم در متنی طولانی و با ادبیات منبری، عزاداری را مصداق آیه «نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون» دانسته که خود خدا و ائمه اطهار از آن حفاظت خواهند کرد! معلوم نیست اگر مناسک مانند قرآن مصون از تحریف بوده‌اند، پس این همه تأکید فقها بر اصلاح و پیرایه‌زدایی و تحریف‌زدایی از آن چه دلیلی دارد؟ در اصلاحیه‌ی کتاب دیگری که "ترجمه" است آمده که باید کل مطالب فلان فصل کتاب به منابع معتبر اسلامی رفرنس داده شود! (دقت کنید. در مورد کتاب ترجمه چنین فرموده‌اند.) بله این است شمه‌ای از وضعیت اسفناک ممیزی کتاب در دولتی با شعار اصلاح‌طلبی.

وضعیت ممیزی کتاب تنها یک مثال است. مسئله فراتر از این است. تمرکز دولت روحانی بر سیاست خارجی و نهایتاً کمی هم اقتصاد، و بی‌اعتنایی مطلق به حوزه‌ی فرهنگ، سبب شده سازمانهای فرهنگی دولت به حال خود رها شوند. در چنین حالتی، طبق معمول مدیران و پرسنل این سازمان‌ها، که به ندرت بین‌شان می‌توان مدیرانی شجاع و مسئولیت‌پذیر یافت، می‌روند سراغ کم‌هزینه‌ترین و بی‌دردسرترین گزینه‌ها. سر فرو می‌کنند در لاک محافظه‌کاری حداکثری؛ حتی بیش از انتظار «سیستم». جوری که نه سیخ بسوزد نه پیاز. هزینه‌ی گزاف این وضعیت را مولف و ناشر و هنرمند و کتابفروش و نهایتاً مخاطب می‌دهد؛‌ اما در عوض میز مدیران به لرزه نمی‌افتد.
همین است که «بی‌رنگی»، «بی‌بویی» و «بی‌خاصیتی» ‌شده است ویژگی مشترک فعالیت‌های وزارت ارشاد در این سال‌ها. تلاش مذبوحانه‌ای برای وسط ایستادن، برای ریسک‌نکردن، برای راضی نگه‌داشتن همه که نتیجه‌اش از قضا نارضایتی همه است. برای باج‌دادن، که مبادا از «بیت» تلفن عتاب‌آلودی بشود یا خاطر فلان خطیب جمعه آزرده شود و در تریبون حمله‌ای کند یا موتورسواران ـ که البته در این سالها مرکب‌هایشان عوض شده ـ جلوی ساختمان میدان بهارستان ایجاد مزاحمت کنند. ظاهراً وزارت ارشادِ مطلوبِ دولت همین است. بعد از شش سال، حالا با اطمینان کامل می‌توان گفت دولت فعلی هیچ سیاست و دغدغه‌ی فرهنگی مشخصی نداشته و ندارد. (بی‌جهت هم نیست که در کنفرانس‌های خبری رییس‌جمهور و نطق‌های انتخاباتی‌شان که هنوز ادامه دارند، از هر چیز سخن گفته می‌شود الا فرهنگ و مسایلش.)

وقتی دکتر صالحی به وزارت ارشاد انتخاب شد، واقعا خوشحال شدم و متن تبریکی هم نوشتم. ساده‌اندیشانه تصورم این بود که انتخاب یک شخصیت فرهنگی معتدل و فهیم، نشانه‌ی اهمیت مقوله فرهنگ برای دولت است. اما دریغ که حالا معلوم شده انتخاب ایشان، تنها حکم ضربه‌گیر و سپر دفاعی برای دولت داشته تا آسوده‌خیال از وزارت ارشاد، به پروژه‌های اصلی‌اش مثل برجام مشغول شود. دریغ از ایشان که اعتبارشان چنین هزینه شد. و دریغ از ما و عمر ما که در سیاست‌بازی فرادستان روز به روز فرسوده‌تر می‌شویم.

پ.ن.
در چهل‌ویک‌سالگی انقلاب، پیشنهاد می‌کنم دو کتاب «سانسور در آینه» (که گزارشی از وضعیت ممیزی کتاب در دوره‌ی پهلوی دوم است) و «ممیزی کتاب» اثر دکتر احمد رجب‌زاده (که گزارشی از وضعیت ممیزی در پس از انقلاب و سال 75 است) را بخوانید و حساسیت‌ها و سطح و دغدغه‌ی ممیزان در دو دوره را مقایسه کنید. احتمالا به نتایج جالب خواهید رسید.

................ هر روز با کتاب ...............

همراهان شاه به او گفته بودند که این مدارس، جوانان را یاغی می‌کند... مکتب‌داران تبریز، این رقیب تازه‌نفس را برنتافتند و مردم را علیه او تحریک کردند... متهم به فعالیت‌های ضد دینی شد... پیش از او، تحصیل دانش، ویژه‌ی طبقه‌ی مرفه بود... ۲۷ جلد کتاب درسی برای سوادآموزان فارسی‌زبان نوشت... بیشتر مدارس او در زمان حیات او تعطیل یا ویران شدند... یکی از ده شخصیت تأثیرگذار و سرنوشت‌‌ساز تاریخ معاصر ایران ...
آقای رئیس جمهور رمان دیکتاتوری است نه رمان دیکتاتور. انتقادی است از فقر (مردم کشور همه فقیرند) و خیانت (هر شهروندی خانواده‌اش را انکار می‌کند) و فساد (وجدانها پست و مبتذل است) که این نظام بی‌حاصل که نمی‌تواند به انجام دادن کاری مثبت به نفع کسی افتخار کند به بار می‌آورد. به همین جهت خواننده از همان ابتدا احساس خفگی می‌کند و این فشار مرتباً شدت می‌یابد و هنگامی که رمان در آخرین فصل خود موسوم به «زنده مدفون» به اوج خود می‌رسد، این احساس به خفقان نزدیک می‌شود. ...
حدیث «الملك یبقی مع الكفر و لایبقی مع الظلم» از سخنان پرآوازه دیگریست که در هیچ منبع حدیثی به عنوان روایت نقل نشده و در قرن یازدهم هجری وارد کتب شده است. البته میرزای نائینی فقیه دوران مشروطه از این حدیث به عنوان نص مجرب (یعنی حدیثی که به تجربه ثابت شده) یاد می‌کند... در منابع روایی حدیثی دال بر نحوست ماه صفر یافت نمی‌شود. همین‌طور بشارت به خروج از ماه صفر و دعاهای دوری از بلا در این ماه. ...
«خشم» نیکول نسبت به نادیده‌گرفتن خودش از سوی چارلی، سبب می‌شود درخواست طلاق کند... نیکول حواسش به جزئیات زندگی است و چارلی دقتی به این جزئیات ندارد... نیکول احساس می‌کند که در بازی زندگی بازنده شده ... کسانی که پاره‌ای از «ما» می‌شوند، هویت تازه‌ای می‌یابند، علاوه بر آنچه داشته‌اند... همه از زاویه منفعت «خود»شان به رابطه نگاه می‌کنند.‌.. نه تاب جدایی دارند و نه توان ساختن رابطه‌ای تازه. ...
تبدیل یک نظام مردمسالار به نظام استبدادی محصول یک تعامل دوسویه میان یک فردِ حاکم و یک جامعه است... او انتقاد را به معنی دشمنی با اهداف و ایده‌ها تلقی می‌کند... رسالت نجات جهان از بندگی ظالمان... «دشمن»؛ یگانه مقصر عدم کامیابی ها است... بازار رمالانِ غیب گو گرم می‌شود... خود را به‌جای ایده و نظام می گذارد. و در واقع منظور او از ایده، خود اوست که با نظام یکی شده‌است. ...