کتاب «فرهنگ و فاجعه» جستارهای انسانشناختی دربارهی مصیبتهای جمعی در ایران، مجموعه گفتارها و پژوهشهای جامعه- انسانشناختی دکتر نعمتالله فاضلی است که به صورت تحلیلی- تفسیری به مهمترین مصیبتها و فاجعههای طبیعی در ایران میپردازد و این فجایع را در زمینههای فرهنگی مورد بررسی و مداقه قرار میدهد.
کتاب شامل دیباچهای است که در آن نویسنده به چگونگی شکلگیری کتاب و تفکر انتقادی- تحلیلی خود از شیوههای مرسوم مدیریت بحران و فاجعهها در ایران میپردازد. درآمد کتاب شامل مقالهای مفصل و پژوهشی است که در آن به فهم فاجعه و مطالعات آکادمیک فاجعهشناسی در دانشگاههای معتبر دنیا اشاره میکند و ضرورت شکلگیری این حوزهی مطالعاتی در ایران را تبیین میکند. این مقاله برای نخستینبار ضرورت مطالعات دانشگاهی فاجعهشناسی را به عنوان یکی از زمینههای مدیریت بحران فاجعهها در کشور برمیشمرد و پیشنهادها و پیامهای مهمی برای مدیران و کارشناسان حوزههای مختلف دارد.
کمتر از نیمی از کتاب به سیل و زلزله به عنوان پربسامدترین مصیبتهای جمعی در ایران اختصاص دارد و زلزلههای معروف و تأسفباری چون زلزلهی رودبار و منجیل و زلزلهی بم و زلزلهی اخیر در کرمانشاه به صورت عمیق و مردمشناسانه مورد بازبینی قرار گرفتهاند و شیوههای مثبت و منفی مدیریت این بحرانها واکاوی شده و پیامدهای سیاستهای اتخاذشده یا ناکارمدیها بهدقت بازخوانی شدهاند.
بدینترتیب پس از درآمد، کتاب شامل سه بخش است و هر بخش جستارهای متعددی را در درون خود جای داده است. بخش نخست سیل و زلزله بهمثابهی مسئلهی فرهنگی نام دارد. در ۴ جستار مفصلی که در این بخش گنجانده شده است، نویسنده عمیقاً به سیاستهای فرهنگی که به رشد فرهنگ عمومی میانجامد و توان پیشگیری و یا مدیدریت بحران را هم در سطح مدیران و کارشناسان و هم در میان اقشار عامه تقویت میکند، میپردازد و با بازخوانی فجایعی که سیل و زلزله به بار آوردهاند، راهبردهای عملگرایانهی مشخصی را برای رویارویی با چنین بحرانهایی تشریح میکند.
بخش دوم کتاب که شامل جستار پنجم تا هفدهم است همگی به بحران و ترومای فرهنگی حاصل از بیماری پاندمیک کووید-۱۹ اختصاص دارد. تفکر نویسنده در تحلیل وقایع کرونایی از بطن حادثه بر میخیزد و مردمشناسانه با دیدگاهی تفسیری تمامی شرایط و محدودیتهای ایجادشده توسط بحران کرونا را مورد تحلیل فرهنگی قرار میدهد. جستارهای مهمی در این بخش هست که به تغییر یا انقلاب ایجادشده در روند جاری زندگی اشاره دارند و مسئولیتپذیری شهروندان و آگاه شدن، بهکار بردن روشهای خلاقانه، و تقویت تفکر انتقادی در مواجهه با بحران را به خواننده القا میکند. بازبینی مفهوم سلامت در روزگار جدید و پس از اوجگیری پاندمی کرونا و تشریح گفتمانهای مختلف برای ارتقا و افزایش توان فکری در مدیران و شهروندان از راهکارهای کاربردی نویسندهی مردمشناس این کتاب است که از طریق شناخت همهجانبه و طولانیمدت جامعه و آشنایی نزدیک با روحیات و خلقیات مردم بر آن تسلط کامل دارد.
سرانجام بخش سوم کتاب که جستارهای هجدهم تا بیستویکم را دربردارد، علم و دانشگاه در بحران اپیدمی نام دارد، نقش و موقع دانشگاه و دانشگاهیان و سودمندی یا ناسودمندی علوم انسانی را در جریان این بیماری همهگیر مورد بررسی قرار داده است. نویسنده که خود از دانشگاهیان فعال و پرکار در حوزهی مطالعات فرهنگی و پژوهشهای شهری است، به ایستایی و انفعال دانشگاه و حوزههای علومانسانی در شرایط بحرانی انتقاد میکند و به ضرورت بازاندیشی و تغییر به سمت کیفیشدن آموزش عالی و کاربردیشدن هرچه بیشتر علوم انسانی، تاثیرگذاری محسوس علوم انسانی و اجتماعی در زندگی مردم پای میفشرد. کتاب با جستاری خواندنی تحت عنوان نامهای به نسل آینده، امید بدون خوشبینی و زیستن در پیچیدگی پایان مییابد.
کتاب «فرهنگ و فاجعه» در ۲۴۰ صفحه در قطع رقعی و با قیمت ۴۵ هزار تومان توسط انتشارات فرهامه منتشر شده است.
................ تجربهی زندگی دوباره ...............
