تصویری از تمدنی رنگارنگ | اعتماد


تصور عمومی و رایج از قلمرو اسلام در طول بیش از 14 قرن سرزمین وسیعی است که از شبه ‌قاره هند و چین شروع می‌شود و تا اسپانیا و شمال آفریقا تداوم می‌یابد. ظهور اسلام در قرن هفتم میلادی با گسترش سریع و چشمگیر آن در همان سده‌های نخستین همراه بود. مسلمانان برآمده از اعراب بادیه‌نشین شبه ‌جزیره عربستان خیلی زود توانستند دو امپراتوری بزرگ اما رو به زوال زمانه خود یعنی ایرانیان و رومیان را شکست دهند و دامنه اقتدار خود را بر بخش‌های وسیعی از جهان بگسترانند. اما واقعیت این است که پهنه فتح شده، آنچنان وسیع بود و تنوع فرهنگی و اجتماعی مردمانی که در هر گوشه و کنار آن می‌زیستند، آنقدر زیاد که در واقعیت هیچگاه امکان شکل‌گیری یک دولت واحد و منسجم و یکپارچه پدید نیامد؛ به عبارت دقیق‌تر، تمدن اسلامی در واقعیت امر صحنه رنگارنگی از مردمان،گروه‌ها، اقشار و اجتماعات متکثر است و شناخت این تمدن و تحولات آن در طول سده‌ها و قرن‌ها بدون در نظر گرفتن این تنوع امکان‌پذیر نیست.

ولت‌ها و سلسله‌های حاکم بر قلمرو اسلام سیدصادق سجادی

کتاب «دولت‌ها و سلسله‌های حاکم بر قلمرو اسلام» تالیف، ترجمه و تکمیل سیدصادق سجادی به خوبی این تنوع و تکثر را نشان می‌دهد. گردآورنده این کتاب، استاد دانشگاه و پژوهشگر شناخته ‌شده تاریخ ایران اسلامی در سده‌های میانه است و کتاب حاضر، اثری برجسته و قابل توجه که به نوشته دکتر سجادی، خود سرگذشتی صد و بیست ساله دارد:«نخستین بار استنلی لین پل(1931-1854م.) تاریخ‌دان و سکه‌شناس نامدار انگلیس کتابی مشتمل بر نسب نامه یکصد و هجده سلسله از خلفا و فرمانروایان و سلاطین جهان اسلام با شرحی مختصر درباره ظهور و سقوط غالب سلسله‌های مندرج در آن، تالیف و در سال 1893م در لندن منتشر کرد. همین کتاب به قلم مورخ و دانشمند معاصر ایران، شادروان عباس اقبال‌آشتیانی به نام طبقات سلاطین اسلام به فارسی ترجمه و در تهران (1312ش) به چاپ رسیده است.کتاب لین پل که به سرعت میان خاورشناسان شهرت یافته بود، اساس کار واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد (1930-1869م) دانشمند بزرگ روس قرار گرفت و او پس از ترجمه کتاب به روسی، مطالب و حواشی سودمندی، مخصوصا درباره دولت‌ها و سلسله‌های حاکم بر ماوراء النهر بدان افزود و کتاب تکمیل ‌شده را به نام سلسله‌های مسلمان در 1899م در پترزبورگ به چاپ رسانید. اندکی بعد خلیل ادهم (1938-1861م) محقق پرآوازه ترک، کتاب لین پل را با استفاده از حواشی و افزوده‌های بارتولد به ترکی ترجمه کرد و خود از راه بررسی نسخه‌های خطی بعضی تواریخ چاپ ناشده عربی و فارسی و ترکی، 63 سلسله حاکم، غالبا سلسله‌های حاکم بر آسیای صغیر، بدان افزود و جملگی را زیر عنوان دول اسلامیه در 1928م در استانبول منتشر کرد.

همین کتاب اخیر توسط احمد سعید سلیمان به عربی ترجمه شد و مترجم محقق با مراجعه به آثار تاریخی تازه‌چاپ همچنین با عنایت به تغییرات و تحولاتی که در جغرافیای سیاسی جهان اسلام، مخصوصا پس از انقراض دولت عثمانی و تشکیل کشورهای جدید در خاورمیانه و سواحل خلیج فارس و شمال آفریقا پدید آمده بود، فهرست فرمانروایان 27 سلسله دیگر را بدان افزود و مجموع سلسله‌های اسلامی مندرج در کتاب را به 208 سلسله حاکم رسانید و آن را زیر عنوان تاریخ‌ الدول‌الاسلامیه و معجم الاسر الحاکمه در 1969 در قاره منتشر کرد.» سجادی کتاب اخیر را که جامع تحقیقات لین پل و بارتولد و خلیل ادهم و احمد سعید سلیمان است 3 دهه پیش به فارسی ترجمه کرد و تحت عنوان تاریخ دولت‌های اسلامی و خاندان‌های حکومتگر در دو جلد (جلد اول 1363 ش و جلد دوم 1370 ش) با همکاری نشر تاریخ ایران منتشر کرد. اکنون آن کتاب در یک مجلد و با عنوان دقیق‌تر «دولت‌ها و سلسله‌های حاکم بر قلمرو اسلام» به همت بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، با همکاری نشر سخن، ذیل مجموعه گنجینه اسناد و تاریخ ایران منتشر شده است. کتاب در 16 فصل با رعایت توالی تاریخی به معرفی مجموعه دولت‌ها و سلسله‌های متنوع و متکثری که در طول 14 قرن در قلمرو سرزمین اسلامی شکل گرفته، می‌پردازد. یعنی از عصر جانشینان پیامبر(ص) و خلفای راشدین و امویان و عباسیان آغاز می‌کند سپس به دولت‌های شکل‌گرفته در اسپانیا، آفریقا، مصر و سوریه، جزیره‌العرب، سوریه و بین‌النهرین، ایران و ماوراء النهر، ایران و آسیای غربی: سلجوقیان، جانشینان سلجوقیان- اتابکان، سلاجقه در غرب آناتولی، عثمانیان و جانشینان آن در اروپا، مغول، ایران در قرون متاخر، ماوراءالنهر پس از ظهور تیموریان، شبه‌قاره هند و جمهوری‌های مستقل و خودمختار آسیای میانه و قفقاز می‌پردازد. کتاب، سیر تحول و جابه‌جایی دولت‌ها و سلسله‌ها در سرزمین‌های اسلامی در طول هزار و چهار صد سال اخیر را نشان می‌دهد؛ ضمن آنکه می‌توان آن را به عنوان فرهنگنامه‌ای برای آشنایی با حکومت‌هایی که در هر یک از دوره‌ها، در جای جای این قلمرو وسیع شکل گرفته، مطالعه کرد.

روشن است که متناسب با موضوع کتاب، تمرکز آن بر تحولات سیاسی و جابه‌جایی قدرت سیاسی در این سرزمین است و برای آشنایی با سایر تحولات فرهنگی و اجتماعی در این بازه زمانی طولانی‌مدت، ضروری است به سایر آثاری که این تحولات را مد نظر داشته‌اند، مراجعه کرد. کتاب حاضر به خوبی نشان می‌دهد که تمدن اسلامی در دل خود زمینه‌ساز ظهور و بروز جریان و قدرت‌های سیاسی متنوعی بوده و ماهیت زنده و پویای آن را نشان می‌دهد؛ امری که متاسفانه در نگاه‌های ساده‌انگارانه و تقلیل‌گرا از نظر پوشیده می‌ماند و به داوری‌های ناسنجیده و کلی‌گویی‌های نادرست می‌انجامد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آثاری از این دست فقط ما را عالم‌تر یا محقق‌تر نمی‌کنند، بلکه حال ما را خوش‌تر و خوب‌تر می‌کنند... می‌گوید مفاهیم اخلاقی 8 تاست... ما نخست قهرمانان اخلاقی و قدیسان اخلاقی و فرزانگان اخلاقی (به صورت خلاصه اسوه‌های اخلاقی) را تشخیص می‌دهیم، سپس می‌گوییم هر چه در اینها هست، از نظر اخلاقی خوب یا درست یا فضیلت است... اما ما نمی‌توانیم به احساسات و عواطف صرف تکیه کنیم... ممکن است کسی از یک جنبه الگو باشد و از جنبه‌های دیگر خیر... پس ما معیاری مستقل از وجود الگوها یا اسوه‌ها داریم! ...
شناخت ما از خودمان را معطوف به نوشته‌های غیرایرانی کردند... سرنوشت تاسیس پارلمان در ایران با مشاهدات سفرنامه‌نویسان گره خورده... مفهوم و کارکرد پارلمان در اواخر دوره ناصری... مردم بیشتر پیرو و تابع بودند، یعنی متابعت و اطاعت از دالِّ سیاسی مرکز قدرت، امری پذیرفته شده تلقی می‌شده ... مشورت برای نخبگان ایرانی اغلب جنبه تاسیسی نداشته و تنها برای تایید، ‌همفکری و یاری‌دهندگی به شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته... گفت‌وگو و تعاملی بین روشنفکران ملی‌گرا و روحانیون مشروطه‌خواه ...
با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...