«مکاتبات و نامه‌های میرزا علی اصغرخان اتابک، امین السطان با مظفرالدین شاه» به کوشش سعاد پیرا و علیرضا نیک نژاد، توسط نشر تاریخ ایران منتشر شد. این کتاب نخستین پژوهش جدی درباره این شخصیت است.

مکاتبات و نامه‌های میرزا علی اصغرخان اتابک، امین السطان با مظفرالدین شاه سعاد پیرا

به گزارش کتاب نیوز به نقل از مهر، نشر تاریخ ایران کتاب «مکاتبات و نامه‌های میرزا علی اصغر خان اتابک، امین السطان با مظفرالدین شاه» را به کوشش سعاد پیرا و علیرضا نیک نژاد با شمارگان هزار نسخه، ۳۰۸ صفحه و بهای ۶۵ هزار تومان منتشر کرد.

کتاب دو بخش عمده دارد: بخش نخست که مفصل است و در حد یک کتاب کامل «امین السلطان به روایت راویان معاصر» نام دارد و به قلم سعاد پیرا است و بخش دوم نیز شامل متن نامه‌ها و مقدمه‌ای موجز و درخشان بر نامه‌ها که به قلم علیرضا نیک‌نژاد است. مقدمه سعاد پیرا به طور کامل به شرح و بررسی روایت شخصیت امین السلطان در منابع دوره قاجاری پرداخته است. با توجه به این نکته که از این شخصیت کتاب جامعی در دست نداریم، این مقدمه خوب و همه جانبه می‌تواند خلا مطالعاتی پیرامون این موضوع را پر کند. کتاب تصویری نو و تازه از این شخصیت را به مخاطبان ارائه خواهد کرد.

میرزا علی اصغرخان اتابک امین السلطان، یکی از مهم‌ترین رجال عصر ناصری و مظفری است که متاسفانه علیرغم گسترش پژوهش‌های تاریخی در این دهه‌ها هنوز هم شناخت چندانی پیرامون او وجود ندارد. دوران حضور سیاسی او برابر بود با یکی از مهم‌ترین رخدادها در تاریخ تمدن ایران زمین یعنی انقلاب مشروطه. او در زمان سه پادشاه مسئولیت داشت و در نهایت در دوران محمدعلی شاه قاجار و در بحبوبه مشروطه خواهی به ضرب گلوله عباس آقا صراف تبریزی کشته شد. این ترور نیز یکی از رویدادهای مه آلود در تاریخ معاصر ایران است و هنوز هم تمامی حرف‌ها پیرامون آن زده نشده است.

اما مضمون بیشتر نامه‌ها درباره حوادث و کارهای جاری مملکت و مکاتبات و مشروح مذاکرات اتابک با سفارت روس و انگلیس و فرانسه و به دنبال آن با شاه است. از نکات مهم و قابل توجه این نامه‌ها وضعیت استیصال و درماندگی دولت مرکزی و میزان نفوذ دولت‌های روس و انگلیس در ایران است. همچنین از مضمون نامه‌ها می‌توان به خصلت وجوه سیاستمدارانه امین السلطان هم پی برد.

به روایت مقدمه علیرضا نیک‌نژاد، از مشخصات نامه‌های اتابک تملق و چاپلوسی‌اش نسبت به شاه است که در آن دوران متاعی رایج بوده است. نامه‌ها فاقد تاریخند و به خط شکسته نستعلیق کتابت شده‌اند. نامه‌ها در آلبوم شماره ۱۵۰ بیوتات سلطنتی سازمان اسناد و کتابخانه ملی نگهداری می‌شدند. این آلبوم ۱۰۰ برگ دارد و شامل ۱۹۲ نامه است.

یکی از نامه‌ها را در ادامه می‌خوانید:

قربان خاکپای جواهرآسای اقدس مبارکت شوم. از زیارت دستخط جهانمطاع اقدس همایون قبله عالم ارواحنا فداه چشم غلام روشن گردیده و از بذل آن همه مراحم بلانهایات خسروانی نمی‌داند به کدام زبان تشکر نماید، جز اینکه از خداوند مسئلت نماید که جان ناقابل این غلام را تصدق خاکپای مبارک گرداند. امروز به حمدالله تعالی از تصدق توجهات همایون حالت غلام بهتر است، درد آرام گرفته و ورم هم خیلی کم شده است. انشالله فردا که روز شنبه است، از زیارت خاکپای مبارک کسب سعادت و سلامت خواهد نمود. تلگرافی از حضرت سالارالدوله رسیده است که به عرض می‌رسد. به علت گندم انبار آنچه طهران از بابت اربابی و خالصه و خوار است که باید علل الحساب حمل نماید، تاکید خواهد کرد. ساوه و قزوین را هم دو نفر مامور خواهد فرستاد که همان از سرِ خرمن حمل نماید. از بابت گوشت و روغن هم به گمرک‌های سرحدی تاکید خواهد شد که نگذارند خارج شود، ولی همینطور کافی است و به عقیده غلام باید قصاب‌ها پول و آدم بفرستند برود پیش خرمن در موقعش بیاورند. و الا مشکل است. تفصیل را به عین الدوله حالی می‌نمایند که به قصاب‌ها قدغن اکید کنند که آدم بفرستند و قدری پول بدهند و چوبدار را مطمئن کنند که بیاورند. دویم ماه هم حرکت برگشت همایون را به همه اعلام نمود. الامر الاقدس الاعلی مطاع مطاع مطاع.

................ هر روز با کتاب ...............

فرم اولیه‌ای که سال 84 به ارشاد ارایه دادیم، کاملا فرم سناریویی داشت... «مکبث» بهترین کار شکسپیر است... موضوع‌های همیشگی که گرفتارش هستیم. جاه‌طلبی. قدرت‌طلبی. نقش تعیین‌کننده زن‌ها، خیانت و... شما فقط از آقازاده‌ها صحبت می‌کنید. از خانم زاده‌ها صحبت نمی‌کنید... به دلیل ممیزی سه بار اسم کتاب را عوض کردم... گفته بودند از نظر لوکیشن و هزینه و اینها برای ساخت در ایران دشوار است ...
اطلاعات ریز و دقیقی از افراد، جریان‌ها و تحولات لحظه به لحظه‌ای که در نیمه نخست حکومت مصدق ارایه می‌دهد... باید توجه داشت که در جدال بین کاشانی و مصدق، هر دو جناح به تدریج به این نتیجه رسیدند که نیازی به طرف مقابل ندارند... دکتر مصدق یا نخواست یا نتوانست برخی پیشنهادهای بین‌المللی مثل پیشنهاد بانک جهانی را در مساله نفت قبول کند و جامعه بین‌المللی را به این سوق داد که دولت ایران سازش‌ناپذیر، مذاکره‌ناپذیر و مصالحه‌ناپذیر است ...
یک پیشگویی انجام می‌شود و پدر برای محافظت از پسرش و پسر برای نجات جان خود به تکاپو می‌افتند... هر کسی تو این مملکت چند پدرخوانده دارد. پدرخوانده دولت، خدا، سردار، مافیا و … وقتی به خانه می‌آمد کتاب می‌خواند و با شوریدگی و سرگشتگی درباره آنها صحبت می‌کرد. من هم می‌خواستم مثل آن نویسنده‌ها کتاب بنویسم و مثل آنها نویسنده شوم. توی خانه از این سردار و فلان شخصیت تعریف نمی‌کرد بلکه مسخره‌شان می‌کرد ...
هفته‌هاست که حتی یک ماهی نیامده است که به طعمه‌ی قلاب‌های او دهن بزند، ولی ناامید نمی‌شود و برای بار هشتاد و پنجم راه دریا را در پیش می‌گیرد... وقت ظهر، ماهی بزرگی به قلاب می‌اندازد... ماهی در اعماق حرکت می‌کند و قایق را به دنبال خود می‌کشد...ماهی‌گیر پیر زمزمه می‌کند: «ای ماهی، من دوستت دارم و احترامت می‌گذارم، خیلی احترامت می‌گذارم. ولی تو را خواهم کشت»... ماهی سیمین‌فامْ سرانجام خط‌های ارغوانی پوست خود را بر سطح دریا نشان می‌دهد ...
به رغم کم‌حجم بودنش در واقع یک کتابخانه عظیم است... یکی از چالش‌های زمخشری در تفسیر کشاف این بود که مثلا با عرفا گلاویز است، چون عقل کلی که عرفا مطرح می‌کنند برای‌شان قابل قبول نیست... از لحاظ نگرشی من اشعری هستم و ایشان گرایشات اعتزالی دارد... حاکم مکه وقتی می‌بیند زمخشری به مکه می‌رود، می‌گوید اگر تو نمی‌آمدی، من می‌خواستم به خوارزم بیایم و تقاضا کنم این متن را به پایان برسانی... هنوز تصحیح قابل قبولی از آن در اختیار نداریم ...