ادبیات فارسی، نه تنها فرهنگ این سرزمین را شکل داده، بلکه قلب تپنده روح ما ایرانیان است. در طول تاریخ این سرزمین، به مدد زبان و ادب فارسی بود که بزرگان و ادیبان توانستند در فراز و فرودهای تاریخ و در روزگاری که مرز‌های سیاسی پیوسته دستخوش تغییر می‌شد از وحدت ایران و فرهنگ ملّی محافظت نمایند. در این میان دربارها یکی از کانون‌های اصلی شکل‌گیری، حمایت و گاه مهار شعر و ادبیات فارسی بوده‌اند؛ از یک سو شاهان در پی کسب مشروعیت و شکوه سلطنت شعرا و ادبیان را پیرامون خود گرد می‌آوردند و از سوی دیگر شاعران در پی نام و شهرت و البته برای معاش و کسب ثروت به مدح شاه و درباریان می‌پرداختند.



در میان تمام کتاب‌هایی که به بیان و بررسی تاریخ ادبیات فارسی و رابطه درباریان و شاعران پرداخته‌اند کتاب «ادبیات درباری» از جمله کتاب‌هایی است که با پرهیز از پرگویی‌های مألوف متون دانشگاهی، روایتی موجز و خوش‌خوان از نسبت ادبیات و قدرت عرضه می‌کند؛ روایتی که هم برای خواننده‌ی عام جذاب است و هم برای دانشجوی ادبیات و تاریخ سودمند. نویسنده با گزینش آگاهانه‌ی نکات تاریخی و گلچین سنجیده‌ی اشعار، متنی فراهم کرده که شوق پیگیری را در مخاطب برمی‌انگیزد.

کتاب «ادبیات درباری»، به قلم حسین فراهانی در سال 1403 توسط انتشارات پدیدار جهان منتشر شد. به تصریح مولف، کتاب مختصری است از تاریخ ادبیات ایران در صحن و سرای کاخ‌ها؛ تمرکز آن بر برهم‌کنش شاعران و پادشاهان است، اینکه دربار چگونه شعر را رونق می‌داد یا به رکود می‌کشاند و شعر چگونه در بازنمایی شکوه سلطنت یا پند و اندرز به شاهان نقش می‌گرفت.

نویسنده در دو فصل به بررسی فراز و فرودهای شعر و ادبیات فارسی در دربارها و سلسله‌ها و بیان ویژگی‌های اشعار درباری پرداخته است:
فصل اول که بخش بزرگی از کتاب را به خود اختصاص داده، ادبیات فارسی را معطوف به دربارها و پادشاهان سلسله‌های گوناگون بررسی می‌کند. مولف در این فصل در پی آن است تا نشان دهد که چگونه منش و سیاست پادشاهان در طول تاریخ، بازار شعر را رونق داد یا از نفس انداخت؛ نکته‌ای که برای خواننده‌ی تاریخ‌دوست نیز دلنشین است.

کتاب از سلسله صفاریان و دوران حکومت یعقوب لیث صفاری آغاز می‌شود و تاثیر وی بر شکل‌گیری هسته‌های اولیه سرایش شعر فارسی در دربار‌ها را شرح می‌دهد. بعد به سراغ شاهان و شعرای دیگر سلسله‌ها مانند سلسله‌های غزنوی و سلجوقی می‌رود و نشان می‌دهد که چگونه منش و ادب دوستی شاهان باعث رشد و نمو شعر فارسی شد و در نتیجه آن مدیحه سرایانی چون عنصری، فرخی و انوری جایگاه ویژه‌ای یافتند.

سپس به سراغ دوران افول رونق ادبیات درباری در عهد صفوی، افشار و زند می‌رود و آشکار می‌کند که چگونه بی‌توجهی دربار به شعر و شعرا باعث شد که شعر از دربار به میان مردم برود و قهوه‌خانه‌ها به محلی برای رشد و نمو شعر فارسی بدل شوند و به این طریق مردم عامه نیز فرصت یابند تا با شعر آشنا شوند و به اشعار شاعران گوش سپارند.

نویسنده در نهایت به دوران قاجاریه می‌رسد؛ عصری که محافل ادبی دربار دوباره رونق یافت و دربار بار دیگر به پناهگاه شاعرانی چون قاآنی و نشاط اصفهانی تبدیل شد. انجمن ادبی «خاقان» دربار فتحعلی‌شاه از جمله مثال‌های علاقه شاهان قجر به شعر و شکوفایی دوباره شعر در دربار است؛ اما این رونق دیری نپایید چرا که بعد از مرگ ناصرالدین‌شاه دیگر نه دربار پذیرای شاعران شد و نه دیگر شاعران تمایلی به حضور در دربار داشتند.

نویسنده برای درک بهتر پیوند میان ادبیات و دربار به ترتیب حکومت‌ها و سلسله‌ها را نام برده و ضمن تبیین رابطه میان دولتمردان و شاعران، برخی از شاعران سرشناس و بزرگ هر دوره را نیز معرفی می‌کند و گزیده و گلچینی از اشعارشان را نیز نقل می‌نماید و بدین ترتیب فراز و فرود‌های ادبیات درباری و تغییر و تطور آن را در برخورد با شاهان و سلسله‌ها را بیان می‌کند. سامان‌دهی مرحله‌به‌مرحله این فصل و چینش سلسله‌ها و سپس معرفی شاعران شاخص هر دوره، فهم روندها را آسان کرده و مطالعه را بدون زحمت پرش‌های موضوعی پیش می‌برد.

درفصل دوم کتاب، نویسنده به شکلی مختصر و مفید ویژگی‌های اشعار درباری از قرون نخستین ورود اسلام به ایران تا آغاز نهضت مشروطه را مورد بررسی قرار داده، آن را در سطوح زبانی، فکری و ادبی مورد تحلیل و مطالعه قرار می‌دهد و بدین ترتیب وجه تمایز اشعار درباری را با دیگر شعر‌ها نمایان می‌سازد.

به تصریح مولف اثر، اهمیت این کتاب در اهمیت ادبیات درباری در شناخت ساختارهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جوامع گذشته است. هدف وی از نگارش کتاب، ارائه دیدگاهی کوتاه و مختصر درباره ادبیات درباری بوده تا مخاطبان بتوانند به سادگی با این نوع ادبیات و ویژگی‌های آن آشنا شوند.

از دیگر نکاتی که «ادبیات درباری» را به اثری ارزشمند بدل می‌کند ایجاز هدفمند و نثر روان آن است؛ متن مختصر است، اما تصویری روشن و جامع از ادبیات درباری ترسیم می‌کند؛ «مختصر و مفید» به معنای دقیق کلمه.

ایجاز کتاب، در عین مزیت، ممکن است برای پژوهشگری که به دنبال ارجاعات گسترده، منابع دست‌اول و تحلیل‌های تفصیلی است، کافی نباشد. خواننده‌ی تخصصی شاید ترجیح دهد در کنار این اثر، به منابع تکمیلی و تک‌نگاری‌های دوره‌ای نیز مراجعه کند؛ نوسنده نیز به این موضوع اذعان داشته و مخاطبانش را به مراجعه به کتاب هایی که منابع کتاب هستند تشویق می‌کند. البته که ایجاز کتاب، نافی کارکرد آموزشی کتاب نیست و مولف با بهره بردن از منابع گوناگون و ارجاعات فراوان وزن و دقت علمی اثر را در عین ایجاز آن حفظ کرده است.

«ادبیات درباری» اثری است که هم سرگذشت شعر و شاعران در کنار سلطنت را روایت می‌کند و هم نشان می‌دهد که چگونه سیاست و فرهنگ در تار و پود تاریخ ایران در هم تنیده شده‌اند؛ از همین روی کتاب برای علاقه‌مندان عمومی ادبیات و تاریخ ایران، دانشجویان ادبیات فارسی و علوم انسانی که می‌خواهند مدخلی فشرده اما دقیق بر ادبیات درباری داشته باشند، گزینه‌ای مناسب است و می‌تواند نقطه‌ی آغاز ورود به دنیای بزرگ تاریخ ادبیات فارسی باشد.

اگر می‌خواهید نقشه‌ی راهی کوتاه، روشن و خوش‌خوان از نسبت شعر فارسی و دربارها از صفاریان تا آستانه‌ی مشروطه داشته باشید، «ادبیات درباری» انتخابی به‌جا و کم‌هزینه است؛ مدخلی که هم شوق ادامه‌دادن برمی‌انگیزد و هم چارچوب ذهنی منسجمی برای مطالعه‌های بعدی فراهم می‌کند.

^{................} تجربه‌ی زندگی دوباره ^{...............}