اندیشه‌ورزی نوآور و اسلام‌شناسی عدالتخواه | اعتماد
 

علامه محمدرضا حکیمی (۱۳۱۴-۱۴۰۰ش) مجتهد، شاعر، نویسنده آثار دینی و از باورمندان مکتب تفکیک بود. حکیمی از منتقدان فلسفه صدرایی بود و آثاری در نقد الهیات صدرایی نگاشته بود. وی با اینکه طلبه علوم دینی و مجتهد بود، ملبس به لباس روحانیت نشد.



حکیمی در 14 فروردین 1314 در محله سعدآباد شهر مشهد به‎ دنیا آمد. پدرش، عبدالوهاب حکیمی از تاجران معروف بازار مشهد بود. وی پس از گذراندن مکتب، در 12 سالگی وارد مدرسه نواب مشهد شد. دروس سطح را در محضر اساتیدی همچون آیات شیخ هاشم و شیخ مجتبی قزوینی فرا گرفت و سپس ده سال به ‎صورت مداوم در درس خارج فقه و اصول آیت‌الله سیدمحمدهادی میلانی شرکت کرد. حکیمی مدت 12 سال از کتاب‌های منظومه گرفته تا کتاب‌های شرح «اشارات» ابن‌سینا و سپس اسفار را در حد اعلا و کامل با مقداری از علوم غریبه، نزد حاج شیخ مجتبی قزوینی آموخت. وی اجازه نقل حدیث را از آیات عظام آقابزرگ تهرانی و شیخ آقا بزرگ از نجف دریافت کرد و لقب علامه الجلیل از علامه امینی به وی رسید.

استاد حکیمی از همان سال‌های نخست تحصیلی، به نوشتن روی آورد و از وقتی که به درس ادیب ثانی رفت، تا زمانی که «کفایة الاصول» را خواند، همه دروس و تقریرات آنها را نوشت. از وی کتب و آثار علمی فراوانی به جای مانده است. در شانزده سالگی در بحبوحه نهضت ملی شدن صنعت نفت، به فعالیت و مبارزه سیاسی، اجتماعی روی آورد و در این راه، در حد خود کوشش‌هایی کرد. از سال ۱۳۳۸، در محافلی که شب‌های چهارشنبه برای جوانان مشهد - به نام «جلسه الغدیر» - دایر کرده بود، درباره «حکومت عادل» سخن می‌گفت و از این راه به آگاه‌سازی جامعه به ویژه نسل جوان می‌پرداخت. این فعالیت‌ها در زمانی بود که هنوز از مبارزات علنی و انقلاب اسلامی سخنی در میان نبود، طولی نکشید که ایادی و عوامل رژیم، آن محفل را تعطیل کردند و او را از آن زمان تا پیروزی انقلاب اسلامی تحت نظر گرفتند.

در سال ۱۳۴۰ مقاله‌ای منتشر ساخت و در ضمن آن، مذهب تشیع را مذهبی انقلابی و مدافع محرومان معرفی کرد و اذهان را به حماسه‌های علوی، شورش‌های شیعه و فلسفه آن و معرفی مکتب این آرمان والای اسلام که در آن هیچ ستم و ناهمسانی در میان توده‌ها نماند و اینکه انسان‌ها باید آزاد باشند و آزاد بیندیشند، متوجه کرد.

علامه حکیمی پس از آشنایی با نواب صفوی در مشهد مقدس تحت تاثیر افکار و اندیشه‌های او قرار گرفت و چون احتمال قوی می‌داد که شیوه‌ای مانند او را برخواهد گزید، شرعا خود را مکلف به ازدواج ندانست و کارهای سیاسی و مبارزاتی را لازم‌تر تشخیص داد و چون تحت نظر ساواک بود، از تشکیل خانواده صرف‌نظر و هرگز ازدواج نکرد و به خاطر فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی، پوشیدن لباس روحانی را (پس از ۱۵ سال ملبس بودن) دیگر لازم ندانست.

با آنکه در دهه چهل شمسی عالمان مشهد مردم را به مراجع نجف ارجاع می‌دادند، حکیمی هوادار آیت‌الله خمینی بود و تلاش کرد که استادش مجتبی قزوینی را با خود همراه کند. در نتیجه قزوینی با همراهی عده‌ای دیگر از علمای دینی مشهد به قم رفته و با آیت‌الله خمینی دیدار کردند.
حکیمی چندین بار در شهرهای مختلف از جمله تهران، رشت، خوی، سلماس، مرند و ارومیه بازداشت و زندانی شد و زمانی هم که به تهران مهاجرت کرده بود به‎طور مکرر به ساواک احضار و تهدید می‌شد. وی با علی شریعتی نیز از مشهد و در کانون حقایق اسلامی آشنا شده و با او ارتباط گسترده‌ای داشت.

در خردادماه ۱۳۴۵ به تهران مهاجرت کرد. در تهران به محافل فرهنگی و روشنفکری متفاوت که آن روزها قله‌های روشنفکری ایران محسوب می‌شد، پا نهاد. به برخی موسسات فرهنگی - سیاسی وارد شد و در چند حوزه مهم مطبوعاتی، فکری و فرهنگی که در آن دوران با نام‌ها و هدف‌های مختلف کار می‌کردند و تاثیرگذار بودند، نفوذ داشت و با افراد و گروه‌هایی از طیف‌های مختلف علمی، هنری، ادبی، دانشگاهی و مردمی نزدیک شد و در پاسداشت فکر دینی و معارف اسلامی و حقایق شیعی و تبیین مبانی انقلابی، با قلم و سخن ادای وظیفه می‌کرد و در فرصت‌های مناسب، تعالی اندیشه اسلامی را روشن می‌ساخت تا جایی که شهید مطهری این روش را مثبت تلقی کرد و ترک آن را حرام شمرد. شهید مطهری از طریق حکیمی با برخی افراد و محافل روشنفکری ویژه آشنا شد و برای آنها مسائل فلسفه اسلامی را بازگو کرد و آنها نیز برای استاد مطهری فلسفه غرب را تشریح می‎کردند.

علی شریعتی در نامه‎ای در آذر 1355 حکیمی را به ‎عنوان «وصیت شرعی» خود قرار می‎دهد و 6 ماه قبل از مرگش شخصا نامه را به ‎دست او می‎رساند. شریعتی اجازه تصحیح آثارش را به حکیمی داده بود.
حکیمی از علاقه‌مندان به انقلاب اسلامی ایران بود؛ ولی اندک‌اندک به ‎دلیل آنکه به عدالت مورد نظر خود در نظام جمهوری اسلامی ایران نرسید، گرفتار چرخش نظری شده و به یکی از منتقدان تبدیل شد. محمد اسفندیاری نویسنده کتاب «راه خورشیدی»، برای اندیشه حکیمی در این باب از تعبیر «انقلابی که ناتمام ماند»، استفاده کرده است. علامه محمدرضا حکیمی در 31 مرداد 1400 در 86 سالگی بر اثر بیماری کرونا درگذشت و در مشهد به خاک سپرده شد.