صبحانه در وان | آرمان ملی


راستش به نظر من نوشتن مجموعه داستان و نوشتن رمان دو مقوله کاملا متفاوت از هم است. سبک نگارش، ساختاربندی، ژانر، محتوا و در نهایت فراز و فرود روایت‌ها در مجموعه داستان، به کل با رمان متفاوت است و نگاه ویژه خود را می‌طلبد. مجموعه داستان «صبحانه در وان» نوشته سودابه فرضی‌پور که به‌تازگی توسط نشر کراسه به چاپ رسیده، یکی از همین نمونه‌هاست؛ اولین کاری که از سودابه فرضی‌پور خواندم و روایت‌هایی که به زعم من فکر شده انتخاب شده‌اند و جدای از سبک ویژه‌ یک رمان، هرکدام داستانی کامل و فراز و نشیب‌های خود را دارند.

خلاصه کتاب معرفی صبحانه در وان سودابه فرضی‌پور

داستان‌ها در این مجموعه، ساده، روان و ملموس نوشته شده‌اند و از جملات کلیشه‌ای، غیرواقع و پیچیده در این مجموعه خبری نیست. شخصیت‌ها در این مجموعه از اقشار متفاوت انتخاب شده‌اند و دغدغه‌های متفاوتی را هم در برابر خواننده به نمایش درمی‌آورند. اتفاقاتی که اگرچه ساده به نظر می‌آیند اما جزئی از لاینفک زندگی انسانی هستند و آدم هر روز با چنین معضلاتی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند: «سمیه کوله قهوه‌ای را انداخت روی دوشش. نرسیده بود چمدانش را بردارد. پابرهنه بود. برای اینکه فاصله کوپه تا در واگن را بدود ناچار شده بود کفش‌های را بکَنَد و هر کدام را پرت کند یک طرف. شبیه به جهانگرد دیوانه‌ای شده بود که سبک سفر می‌کند...».

داستانها در فضای رئالیستی و فانتزی نوشته شده‌اند؛ فضاهایی که در آن توامان می‌شود حقیقت و خیال را با هم درآمیخت و به چالش کشید. آدم‌هایی دغدغه‌مند که می‌توانند ساعت‌ها فکر کنند و زندگی‌شان به‌راحتی دستخوش تغییرات قرار بگیرد. حال این تغییرات می‌خواهد به واسطه محیط ایجاد شده باشد یا به‌واسطه چالش‌های درونی یک شخص با خودش. مثلا در داستان «قمارباز»‌با مردی مواجه هستیم که با مقوله خیانت رو‌به‌رو است؛ خیانت همسرش به او. مردی مستاصل که همه چیز را به شانس واگذار می‌کند و برایش مهم نیست که پیامد این سطحی‌نگری چقدر می‌تواند سخت و سنگین باشد.

یا در داستان «آنجا که توی تصویر نیست» با خانواده‌ای از هم گسیخته و متلاشی رو‌به‌رو هستیم که اضمحلال از درون هر جمله‌شان بیرون می‌زند و دختر خانواده که سعی دارد حداقل برادرش را از این منجلاب بیرون ببرد: «فریده دارد سفره پهن می‌کند. مرددم که بلند شوم کمک کنم یا نه، به روی خودم نمی‌آورم و با دست بچه بازی می‌کنم. نگاهم می‌افتد به عکس نوجوانی من و بچگی مجید، روی تاقچه گچی اتاق. توی عکس دسته‌های خلبانی آتاری دستمان است، پشت به تلویزیون نشسته‌ام و به دوربین لبخند می‌زنیم. هرچه دقت می‌کنم، نمی‌فهمم بازی توی تلویزیون کدام است. هواپیماست که من رکورددارش بودم یا اژدر که مجید خوب بلدش بود...»

آدمهای این داستان‌ها همگی از دنیای امروز آمده‌اند، از بطن کش‌و‌قوس‌های زندگی مدرن امروزی، با اشکال مختلف، اندیشه‌ها، رویکرد‌ها، دیدگاهها و مشخصه‌های ذهنی متفاوت. در خلال روایت‌ها از توصیفات و تشبیهات زیادی استفاده شده است. توصیفاتی که به خواننده اجازه همذات‌پنداری با شخص و اتفاقات پیش‌آمده را می‌دهد و این امکان را فراهم می‌کند تا خواننده، کاراکترهای داستان‌ها را به‌خوبی بشناسد. داستان‌ها با روایتی خودمانی و تا حدودی کلمات محاوره‌ای نوشته شده‌اند که به نظر من برای یک چنین روایت‌هایی لازم و ضروری است: «بابا جلوجلو می‌رود. طوری که انگار اینجا را مثل کف دست می‌شناسد. انگار دیروز اینجا بوده، پریروز اینجا بوده و فردا هم قرار است اینجا باشد. قهوه‌خانه روستا تعطیل است. صورتم را می‌چسبانم به شیشه و توی قهوه‌خانه نیمه‌تاریک را نگاه می‌کنم. روی یکی دو میز اول چند استکان نیم‌خورده چای هست و یک قلیان که زغال سر آن سوخته و پودر شده. با بال شالم گردی کوچکی از شیشه را پاک می‌کنم و دوباره صورتم را می‌چسبانم...»

راوی در هر کدام از داستان‌ها متفاوت است، گاهی سوم شخص است و گاهی اول شخص. زمان داستان هم در روایت‌ها متفاوت است. فلش‌بک‌هایی که برخی از کاراکترها به زندگی شخصی و اتفاقات پیرامون می‌زنند و با این تکنیک خواننده را از آنچه که می‌خواند مطمئن‌تر می‌کنند. عواطف انسانی در ابعاد مختلف را می‌شود به‌راحتی در هر کدام از داستان‌ها حس کرد. عواطفی که هر انسانی می‌تواند آن‌ها را تجربه کند و گاهی حتی خود را در میانه مبارزه با آن‌ها ببیند. رابطه علت و معلولی در داستان‌ها در موازات هم پیش رفته است. کاراکترها گاهی از برخورد با این احساسات سر باز می‌زنند و این پرسش برایشان همیشه مطرح است که چطور می‌شود راهی جز این را رفت و آیا حالا و در این برهه‌ زمانی برای من همه چیز دیر است یا هنوز واژه‌ای به نام زمان برایم معنی دارد؟ «خورجین را زیر موتورش می‌اندازد. بعد با پا می‌کوبد زیر جک موتور و موتور را راه می‌اندازد تا جلوی خانه و دوباره نیم‌نگاهی به ما می‌اندازد در خانه را پر سر و صدا می‌بندد، روی موتور می‌نشیند و راه می‌افتد. سرکوچه دوباره می‌ایستد و برمی‌گردد طرف ما طرف دو غریبه‌ای که زل زده‌اند به خانه‌اش.سعی می‌کنم لبخند بزنم تا کمتر خطرناک به نظر برسم. اما نگاه مرد به باباست...»

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

روابط متقابل زردشتیان و مسلمانان... ادبیات پیش‌گویانه با ایجاد مشابهت‌هایی میان تولد و زندگی‌نامه‌ی محمد[ص]، زردشت و شاهان ایرانی برقراری روابط اجتماعی میان دو گروه را آسان‌تر کرد... پیروزی مسلمانان تجلی لطف خداوند توصیف می‌شد و هر شکست زردشتیان گامی به سوی آخرالزمان... از مهمترین علل مسلمان شدن زردشتیان: ایمان خالصانه به اسلام، باور به اینکه پیروزی‌های اعراب اعتبار اسلام را تأیید می‌کند، به‌دست آوردن آزادی(اسیران)، تهدید به مرگ، انگیزه‌های مالی و اجتناب از پرداخت خراج ...
جنبش‌های اجتماعی نوعی همبستگی اجتماعی به ارمغان می‌آورند که می‌توانند فرصتی برای احیای دو عنصر کلیدی حیات مبتنی بر سرمایه اجتماعی ـ یعنی ارزش‌های مشترک و ارتباطات بیشتر ـ فراهم کند... «اجتماع» عرصه‌ای است که نه منافع فردی در آن سیطره دارد، نه فرد در جمع ذوب شده است... سه‌ضلع دولت، بازار و اجتماع سرنوشت جامعه را رقم می‌زنند... برخورد انحصارگرایانه گروه‌های مذهبی نسبت به سکولارها در داخل و دین‌ستیزی بنیادگراهای سکولار در خارج کشور، منازعه‌ای برابر نیست ...
قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...
انسان را به نظاره‌ی شاعرانه‌ی اشیا در درونی‌ترین زندگی آنها می‌برد... اراده‌ی خدا را جانشین اراده‌ی خویش می‌کند، و به همین سبب، استقلال مطلق در برابر خلق و وارستگی در برابر اشیا پیدا می‌کند؛ دیگر خلق و اشیا را برای خودشان دوست می‌دارد؛ همان‌گونه که خدا آنها را دوست می‌دارد... انسان به عنوان آفریده‌ی عشق مرکز آزادی است و مغرورانه در برابر خدا و سراسر جهان هستی می‌ایستد. عمق درون او را تنها خدا می‌تواند بخواند! ...
گراس برای تک‌تک سال‌های یک قرن، داستانی به وجود آورده است... از اتفاقات بزرگ و گاه رویدادهای به نظر بی‌اهمیت تا تحولات فنی و اکتشافات علم و تکنولوژی، خودبزرگ‌بینی انسان‌ها، شکنجه و کشتار و در نهایت، شروع‌های دوباره... طوری به جنگ جهانی نگاه می‌کنند که انگار دارند درباره یک بازی فوتبال حرف می‌زنند...دلسردی چپ‌ها از تئودور آدورنو، تیراندازی به رودی دوچکه، محرک جنبش دانشجویی آلمان، ملاقات پل سلان و مارتین هایدگر ...