سمیرا سهرابی | سازندگی


رمان «موصل بدون پریچهر» ششمین اثر حسین قسامی است. قسامی از نیمه اول دهه نود آثارش را منتشر کرده است، که برای کتاب دومش جایزه اولین دوره کتاب سال جوانان را دریافت کرد. «بریدگی»، «خاکسپاری ماهی قرمزها»، «رقص گراز»، «یک نمکدان پر از خاک گور» و «ته‌ران» آثار او هستند. قسامی متولد 1368در آباده استان فارس است. آنچه می‌خوانید گفت‌وگو با او به‌مناسبت انتشار رمان «موصل، بدون پریچهر» است.

موصل بدون پریچهر حسین قسامی

«موصل بدون پریچهر» ششمین اثر شما است که نشر چشمه منتشر کرده، آن‌هم پس از تجربه کار با ناشران جوان‌تری مثل بامداد نو، کوله‌پشتی و بان. به‌نظر می‌آید در کارهای پیشین، «بریدگی» بهتر دیده و خوانده شد. همه این آثار در فاصله زمانی سال‌های 94 تا 1401 منتشر شده‌اند. تقریبا هرسال یک کتاب. خودتان این سیر را چطور می‌بینید؟
واقعیت این است که اغلب اوقات انتشار کتاب اول -حتی دوم- آن‌هم اگر بخت یار نباشید و ناشر درجه اول پیدا نکنید، راه به جایی نمی‌برد. من سالها قبل از انتشار، کتابهایم نوشته شده بود. اما پیداکردن ناشر راحت نبود. نشرهای بزرگ همان اول می‌گفتند «پذیرش اثر نداریم» -حتی یکیشان گفت ما فقط با نویسنده‌های شناخته‌شده کار می‌کنیم. نشرهای کوچک‌تر هم هر کدام ادا و اصولی داشتند. اما به‌هرروی کار پیش رفت. حتی کتاب دومم چند سال بعد انتشار جایزه اولین دوره کتاب سال جوانان را گرفت. حالا هم این مسیر به نظرم یک‌جور تجربه می‌آید. دوسه کتاب ناکام، دوسه‌تا هم تا حدی کامروا. ولی من کار خودم را می‌کنم. می‌نویسم و اگر احساس کنم ارزشش را دارد می‌دهم برای چاپ.

به‌عنوان نویسنده‌ای که در زمینه فلسفه تحصیل کرده و مطالعاتی جدی در این زمینه داشته، چه تفاوتی در زاویه دیدتان به موضوعات داستانی که سراغشان می‌روید وجود دارد؟
فلسفه بالذاته همه‌جا هست. بگذارید قضیه را اینطور مطرح کنم، مساله وقتی شکل بگیرد آدم می‌رود پی فهمیدنش. حالا یک نفر شاید با نقاشی‌کشیدن به‌دنبال فهم برآید، یک نفر با ساختن یک قطعه موسیقی، یک نفر هم با نوشتن رمان. همه اینها یک‌جورهایی به فلسفه مربوطند؛ زیرا که این فکر فلسفی است که جهان را به مثابه مساله می‌یابد. پس به‌نظرم اینکه کسی تحصیلات فلسفه داشته باشد چندان تعیین کننده نیست. مهم این است که او دغدغه کشف جهان داشته باشد.

در «موصل، بدون پریچهر» بخشی از بارِ معناییِ داستان بر شالوده فلسفه «دیگریِ» لویناس ساخته می‌شود؛ درک دیگری، عشق به دیگری، غفلت از دیگری و... مساله‌ای که از همان اولین سطرهای رمان، شخصیت اصلی درگیر معناکردن آن است و در موقعیت‌های مختلف فرصت پرداختن دوباره به آن فراهم می‌شود. آرمان نجات در پی آرمانش و به‌واسطه جبر جغرافیایی از درک این نظام اخلاقی فلسفی عاجز می‌ماند. به‌نظرتان مساله عقل و خرد انسانی است یا محیط پیرامون او؟
شاید هردو. ما از یک طرف با انسانِ روی زمین – و نه انسان در مفهوم کلی- مواجهیم، از طرف دیگر با جغرافیایی که همیشه آبستن حوادث بوده است. این انسان مختصاتی دارد و این جغرافیا هم مختصاتی. شاید این کنش و واکنش متقابل انسان با جغرافیا –یا بگویید فرهنگ- است که مساله آفرین می‌شود.

نیمه دوم رمان که وارد فضای شهری جنگ‌زده می‌شود و تمام اتفاقاتی که بعد از آن می‌افتد با نگاهی موشکافانه و دقیق در توصیف فضا و تجربیات همراه است، دقیقا همان بخش‌هایی که تکان‌دهنده‌تر و بی‌رحمانه‌تر روایت‌ شده‌اند، این درک و انتقال در چه روندی شکل گرفت؟
راستش را بخواهید، بی که الزاما آدم شروری باشم، همیشه تمایل به شر داشته‌ام. اصلا ادبیات را از منظرِ شر می‌فهمم. برای همین خیال می‌کنم حقیقت انسان اساسا در «شر» متبلور می‌شود. یعنی اگر ما بیاییم وجوه مختلف شر را بازنمایی کنیم درواقع انسان را، بلکه نسبت انسان با هستی را، کاویده‌ایم.

آیا در طول زمان نوشتن جایی هست که شک به سراغتان بیاید؟
همیشه. جمله به جمله، حتی کلمه‌به‌کلمه‌ای که می‌نویسم با شک همراه است. اصلا شک است که مساله‌ای می‌آفریند و بعد آن را پیش می‌برد. پس بیراه نیست اگر بگویم این شک است که نویسنده را وادار به نوشتن می‌کند.

ایده «موصل، بدون پریچهر» از کجا آمد؟
مساله «دیگری» همیشه برای من یک چیز غامض بوده و هست. اینکه می‌بینی کسانی به‌جز تو اما شبیه تو هستند چیز جالبی است. هم جالب هم ترسناک. چون به همان نسبت که آنها برای تو «غیر» محسوب می‌شوند تو هم برایشان «غیر» هستی. و اساسا درکِ همین غیریت است که دیالکتیک من و جز من را شکل می‌دهد. خب، با این حساب ما همیشه درگیر دیگری هستیم. چه دیگری در مقام معشوق، چه دیگری در مقام دشمن. پس می‌شود گفت همه یا دست کم بیشتر آدمها به مساله دیگری فکر کرده‌اند. حالا بیایید این را بگذارید کنار فاجعه‌ای مثل ظهور بنیادگرایی ایدئولوژیک که هویتش بر مدار نفیِ غیریت می‌گردد. اینجاست که دیگری –همان که به زعم لویناس دست نیافتنی است- به جرم دیگری‌بودنش اسیر و سلاخی می‌شود. ایده رمان دقیقا از همین کنار هم قرارگرفتنِ «دیگری» و بنیادگرایی مذهبی آمد.

در نویسنده‌شدن‌تان، خود را وامدار چه آثار یا نویسنده‌هایی می‌دانید؟
هر نویسنده‌ای که خوانده‌ام مستقیم یا غیرمستقیم بر من اثرگذار بوده است. مهم نیست حالا در ذهنم مانده است یا نه. به‌هرحال اثرش را گذاشته. پس خودم را وامدار همه نویسنده‌هایی می‌دانم که آثارشان را خوانده‌ام.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

پدر ویژگی‌های بارز یک آنیموس منفی (سایه مردانه) را در خود حمل می‌کند... در جوانی، خودکامه و جسور و بی‌توجه بوده و تا به امروز، تحقیرگر: به مادرت صد دفعه گفته‌ بودم از این پسر مرد در نمی‌آد... تلاش ناکام پیرمرد در دست‌درازی به معصومیت پسر موجب استقرار حس گناهی است که یک قدم تا «انزجار از خود» فاصله دارد. و این فاصله با تنبیه پدر و تایید مادر طی و تبدیل به زخمی عمیق می‌شود... او یک زخمی است که می‌تواند زخم بزند ...
کتاب سه بخش دارد و در هر بخش ماجرا از دید یکی از سه مرد خانواده روایت می‌شود... سه راوی سه نگاه ولی یک سوژه: مادر... تصویر موج‌های هم‌مرکز که یکی پس از دیگری به حرکت درمی‌آیند ولی هرگز به یک‌دیگر نمی‌رسند... از خاله آیرین می‌شنویم و از زندگی و رابطه‌اش با شوهر سابقش بوید،‌ از سوفی، خدمتکار خانه که دلبسته کارل است، ‌از کارل آلمانی و داستان‌های پدربزرگش،‌ از عمه کلارا و عمو ویلفرد و جزییات خانه‌شان و علایق‌شان... در فصل اول پسری سرکش و برادرآزار به نظر می‌آید ولی در فصل دوم وجوه تازه‌ای از شخصیت ...
مدیر کارخانه خبردار می‌شود که یکی از آشنایانش، به نام مهندس مارکو ماشینی ساخته است به اسم کاربوراتور که می‌تواند از خود ماده، جوهر ازلی آن را بیرون بکشد: «مطلق»... پدیده‌های عجیبی تولید می‌شوند: رخدادهای دینی مانند گرایش‌های مذهبی، وعظ و خطابه، معجزات و حتی انواع تعصبات مذهبی... هواخواهان خدای روی کشتی لایروبی! با طرفداران خدای میدان تربیت اسب! درگیر می‌شوند... کلیسای رومی که از آغاز با مطلق مخالفت داشت، سرانجام آن را می‌پذیرد ...
شناخت و نقد ساختار آموزشی چین... با بهره‌گیری از محدودسازی آموزش به ارزیابی‌های کمی و هم با تاثیرگذاری سیاسی- ایدئولوژیک بر اندیشه‌های نوآموزان، آنها را از خلاقیت و آفرینشگری در گستره‌های گوناگون باز می‌دارد... برخی سیاستمداران و روزنامه‌نگاران نامدار امریکا خواستار الگوبرداری از چین در زمینه آموزش شده‌اند!... در چین نیز عبور از سد کنکور که «گائوکائو» نامیده می‌شود آسان نیست ...
ده دلیل برای امید به آینده... ما همیشه داریم علیه زمانِ حال در آرزوی بازگشت به گذشته طلایی می‌اندیشیم... این نزدیک‌بینی تاریخی برای گونه بشر منافع تکاملی دارد و در طول میلیون‌ها سال شکل گرفته است تا خطرات نزدیک بسیار مهم‌تر و جدی‌تر جلوه کنند و باعث هوشیاری انسان برای فرار یا غلبه بر آنها شوند... این مکانیسم تکاملی محمل مناسبی برای سوءاستفاده افراد و گروه‌ها و حکومت‌هایی می‌شود که برای پیشبرد اهداف خود نیاز به ایجاد ترس یا خلق دشمنان و خطرات خارجی دارند ...