ایزدی گفت: این روندِ عدم امتداد گذشته، همواره امتداد دارد و ما شاهد تغییراتِ کوتاه مدت پیوسته هستیم، ما عمدتا فکر می‌کنیم ما اصلاح گر هستیم و قبلی ها سنتی و البته نفر بعدی هم همینطور فکر می‌کند و این یعنی هیچ روندی تداوم نخواهد داشت!

ایران، جامعه کوتاه مدت محمدعلی همایون کاتوزیان

به گزارش کتاب نیوز به نقل از ایبنا؛ ششمین جلسه از سلسله جلسات عصراندیش روز شنبه 1 مردادماه با حضور سلمان ایزدی فارغ التحصیل رشته فلسفه علم و تربیت، در دفتر مرکزی دانشگاه توسعه اجتماعی رسالت برگزار شد. در این جلسه سلمان ایزدی به ارائه و شرح خلاصه ای از محتوای کتاب «ایران، جامعه کوتاه مدت» تالیف محمدعلی همایون کاتوزیان پرداخت.

ایزدی در ابتدا اظهار کرد: کتاب «ایران، جامعه کوتاه مدت» یک قطعه دیگر از پازل جلسه قبل و کتاب «ما چگونه ما شدیم؟» اثر صادق زیبا کلام است. زیرا هر دوی این کتابها در تاریخ و فرهنگ ایران به دنبال علل توسعه نیافتگی کشور می‌گردند.

ایزدی گفت: کاتوزیان ابتدا موضوعی را مطرح می‌کند بدین معنا که ایران یک جامعه کوتاه مدت است و عمر اقدامات و روندها در کشور بسیار کوتاه است و همین دلیل توسعه نیافتگی کشور است و سپس به تحلیل هایی تاریخی برای این که چرا ایران به جامعه کوتاه مدت تبدیل شده است می‌پردازد. قوت و ارزش علمی‌موضوعی که در ابتدای کتاب مطرح می‌شود، یعنی کوتاه مدت بودن جامعه ایران به مراتب از قوت و ارزش علمی‌سایر تحلیل های مولف بیشتر است.

ایزدی در معرفی شخصیت مولف کتاب گفت: کاتوزیان از پژوهشگران چند رشته ایست که در برای مدت چند دهه در آکسفورد حضور دارد. وی در رشته های ادبیات، تاریخ، اقتصاد و ... صاحب نظر است و مقالات متعددی به چاپ رسانده است. اولین آثار کاتوزیان مربوط به دهه 50 هست و این نشان می‌دهد سابقه فعالیت علمی‌وی به بیش از 50 سال می‌رسد. موضوع عمده آثار کاتوزیان فضای داخلی ایران است. همانگونه که در کتاب «ایران، جامعه کوتاه مدت» نیز شاهد هستیم.

ایزدی در معرفی کتاب «ایران، جامعه کوتاه مدت» افزود: این کتاب مجموع چهار مقاله در باب مسائل توسعه ایران است که در بازه های زمانی مختلف تدوین شده و کاملترین و پخته ترین آنها مقاله آخر است که به نام خود کتاب یعنی «ایران، جامعه کوتاه مدت» است.

ایزدی ادامه داد: عمده حرف کاتوزیان در علت یابی شرایط فعلی ایران این است که چون روند های مختلف در جامعه ایران ادامه دار نبوده؛ انباشت قدرت و سرمایه در ایران اتفاق نیافتاده و اگر هم در مواردی انباشت قدرت و سرمایه اتفاق افتاده نهایتا به سرمایه گذاری مولد تبدیل نشده و توسعه مولد اتفاق نیافتاده است. در چنین شرایطی حتی اگر عده ای دنبال اصلاحات باشند این محقق نمی‌شود زیرا هیچ روند رو به رشدی دوام نمی‌یابد.

ایران جامعه کوتاه مدت یا خانه کلنگی؟
ایزدی در ادامه به بخشی از کتاب اشاره کرد و آن را دیباچه نظری کاتوزیان در این کتاب خواند: «گویا ترین كلام‌ برای توصيف‌ ماهيت‌ كوتاه‌ مدت‌ جامعه ايران‌ اصطلاح‌ «خانه كلنگی» است‌. بيشتر اين‌ خانه‌ها بناهايی است‌ كه‌ بيش‌ از 30 (يا حتی 20) سال‌ ندارد و اغلب‌ از شالوده‌ و اسكلتی مناسب‌ نيز برخوردار است‌. در مواردی معدود، اين‌ خانه‌ها ممكن‌ است‌ فرسوده‌ شده‌ و نياز به‌ مرمت‌ داشته‌ باشد اما آن‌ چه‌ مايه محكوميت‌ آنها میشود و در نهايت‌ ساختمان‌ را بیارزش‌ قلمداد میكند و فقط‌ ارزش‌ زمين‌ را به‌ حساب‌ میآورد، اين‌ داوری است‌ كه‌ معماری اين‌ ساختمان‌ها و يا طراحی داخلی آنها بنابر آخرين‌ مد و پسند روز كهنه‌ شده‌ است‌. بنابراين‌ به‌ جای نوسازی آن‌ خانه‌ يا هر بنای ديگر و افزودن‌ بر سرمايه مادی موجود، كل‌ آن‌ ساختمان‌ به‌ دست‌ مالك‌ يا خريدار ويران‌ میشود و بنايی جديد بر زمين‌ آن‌ بالا میرود. از اين‌ روست‌ كه‌ صاحب‌ اين‌ قلم‌ گاه‌ برای توصيف‌ جامعه كوتاه‌ مدت‌ ايران‌ آن‌ را «جامعه كلنگی» ناميده‌، يعنی جامعه‌ای كه‌ بسياری از جنبه‌های آن‌ ــ سياسی، اجتماعی، آموزشی و ادبی ــ پيوسته‌ آن‌ در معرض‌ اين‌ خطر است‌ كه‌ هوی و هوس‌ كوتاه‌ مدت‌ جامعه‌ با كلنگ‌ به‌ جانش‌ افتد.»

ایزدی افزود: این روندِ عدم امتداد گذشته، همواره امتداد دارد و ما شاهد تغییراتِ کوتاه مدت پیوسته هستیم، ما عمدتا فکر می‌کنیم ما اصلاح گر هستیم و قبلی ها سنتی و البته نفر بعدی هم همینطور فکر می‌کند و این یعنی هیچ روندی تداوم نخواهد داشت!

نقطه قابل توجه در این کتاب این است که کاتوزیان پا را از گفتمان های سیاسی فراتر می‌گذارد و این آفت را مربوط به جریان سیاسی یا نوع حکومت نمی‌داند و یک آفت و آسیب عمومی‌در همه حکومتهای گذشته می‌داند و برای اثبات کوتاه مدت بودن جامعه ایران، شواهد تاریخی می‌آورد که حتی برخی از این شواهد به قبل از اسلام اشاره دارد.

اشراف و کلیسا دو رکن ثبات در جامعه اروپایی
ایزدی تاکید کرد: کاتوزیان اروپا را جامعه بلند مدت می‌بیند و ایران را جامعه کوتاه مدت و به بررسی تفاوتها می‌پردازد. در توصیف کلی وی جامعه اروپا جامعه با ثباتی است و به دلیل وجود ارکانی مثل کلیسا و جامعه اشراف، ثبات همواره در اروپا وجود داشته و این ثبات یک قانون نانوشته و بین اذهانی را منتج می‌شده که نتیجه آن ثبات طبقاتی است و این ثبات طبقاتی در طول زمان منجر به انباشت سرمایه و رشد اقتصادی و ... می‌شود. چرا در مساله ثبات سیاسی اجتماعی طبقه اشراف رکن است؟ چون جامعه اشراف به دلیل اهمیت دادن به اصالت خونی، در درون خود ثبات دارد دقیقا مثل نظام سلطنتی! لذا اگر کسی هم بخواهد معارضه ای بکند باید یکی از طبقه اشراف باشد و در غیر این صورت اگر کسی از میان غیر اشراف طغیان بکند شورشی تلقی و مطرود می‌شود. اما در جامعه ایران ما چنین چیزی نداشتیم! در دوران قاجار افراد متمول اصالت خاندانی ندارند و با غضب شاه یک خاندان کاملا منقرض و اعدام و مصادره اموال می‌شدند و هیچ طبقه کارآفرینی باقی نمانده که کاری بکند و این فقط مختص قاجاریه نیست! بلکه در همه حکومتهای تاریخ ایران با غلظت کمتر یا بیشتر مصادیقی فراوان دارد.

ایزدی ادامه داد: تصور کنید وقتی جامعه کوتاه مدت است یعنی کمتر وزیر و سیاستمدار و فرد موثری امنیت جانی و مالی دارد در نتیجه اقدامات عمرانی نمی‌کند، اقدامات بلند مدت نمی‌کند، اقدامات توسعه ای نمی‌کند و توانش را صرف پس انداز و سرمایه گذاری نمی‌کند و در نتیجه توسعه مولد اتفاق نمی‌افتد.

ایزدی اظهار کرد: نقطه عطف کتاب شرح تفاوت بین حکومت سلطنت استبدادی و حکومت سلطنت مطلقه است. اروپا هم حکومت سلطنت مطلقه داشته ولی استبدادی نبوده زیرا قدرت شاه به قدرت اشراف محدود بوده حضور لرد ها و دوک ها در مناطق مختلف انگلستان، کنت ها، بارون ها و فئودال ها در نقاط مختلف اروپا که بخشی از قدرت پادشاه و بخشی از ارتش وی را تامین می‌کردند، سبب می‌شده شاه هرکاری بخواهد نتواند بکند ... شاه قواعد را نمی‌توانسته برهم بزند ... ولی در ایران شاه به هیچ کس پاسخگو نبوده و سلطنت مطلقه همواره با از بین بردن امنیت روانی از شکل گیری جامعه با ثبات و سرمایه گذاری اشراف و بزرگان جلوگیری کرده است.

چرا طبقه اشراف در ایران نیست؟
در ادامه جلسه ایزدی حضار را به مشارکت در بحث دعوت کرد و پرسید به نظر شما چرا این طبقه اشراف به شکل اروپایی در ایران وجود ندارد؟ ساسان شعبانی در پاسخ گفت: در ایران اشرافیتی که لیدر باشد وجود ندارد و همچنین امنیت روانی وجود ندارد. بهار عربی چرا به نتیجه نرسید ؟ چون مردم امنیت روانی نداشتند یعنی در کنار جغرافیا ایدئولوژی و امنیت روانی را هم باید دید.

مرتضی اصفهانی گفت: در ایران قدرت سیاسی-نظامی‌وابسته به جغرافیا وجود نداشته زیرا ایران بارها و بارها توسط امثال اسکندر و اعراب و مغول در نوردیده شده و نظامات قومی-منطقه ای برهم خورده و اشراف تاثیرگذار کشته یا متواری شده اند اما در اروپا ثبات سیاسی-نظامی‌وابسته به جغرافیا وجود داشته و این اشراف با قدمت بالای قومی‌ریشه دواندند در سیاست تاجایی که بخشی از ارتش شاه را تامین می‌کردند و در نتیجه بخشی از قدرت مطلقه شاه را نیز محدود می‌کردند.

محمد رضایی ادامه داد: در ایران یک میلی وجود دارد که باید یکی بالای سرما باشد مثل تفکر شاه دوستی و این شاه همه کاره است یعنی نوعی گرایش به سلطنت مطقه در فرهنگ مردم وجود دارد هرچند علت خاصی برای آن مشهود نیست.

سلمان ایزدی ارائه کننده کتاب در ادامه افزود: جامعه ایران از 2000 سال پیش تا الان هر 50 سال یک بحران داشته و احتمالا بحران یعنی زیر و رو شدن و جابجایی طبقات!

محمد رضایی اظهار کرد: در گذشته در ایران کسبه ظهر مغازه را می‌بستند و عصر باز می‌کردند! مثل امروز بازار یک سره نبود. نگران آینده نبودند! شاید این راحت بودن خیال از باور معنوی ما ریشه می‌گیرد. مذهبی‌های سنتی عمدتا این گونه هستند.

علیرضا نفیسی در پاسخ به یکی از حضار که نظام حوزه های علمیه ما را بدل نظام کلیسا (یکی از دو رکن ثبات در اروپا) دانسته بود؛ گفت: حوزه های علمیه ما هرگز سازمانی شبیه به کلیسا نداشتند اما کلیسا همواره با مدل سازمانی ثابت در نظام سیاسی کشورها حضور داشته و تاثر گذاری سیاسی و اقتصادی جدی داشته است.

نفیسی همچنین در پاسخ به فردی که جنگ ها را عامل از بین رفتن طبقه اشراف در ایران دانستته بود گفت: فوکویا می‌گوید جنگ خودش عامل توسعه بوده است.

مرتضی اصفهانی اظهار کرد: جنگ برای جنگ کننده عامل توسعه بوده نه برای ویران شونده! البته باید بین جنگ‌های بین دو همسایه هم مذهب و هم ریشه با سه سونامی‌بزرگ تاریخی ایران تفاوت قائل بود. جنگ در اروپا کسی از اشراف را جابجا نمی‌کرد یا فرهنگ را تغییر نمی‌داد اما حمله اسکندر، مغول و اعراب همه چیز را از سیاست و اقتصاد تا دین و فرهنگ و زبان دستخوش تغییر کرد و ریشه ثبات را ر جامعه خشکاند.

ایران جامعه پسینی؛ اروپا جامعه پیشینی
ایزدی در ادامه ارائه مباحث کتاب افزود: کتاب می‌گوید ما در ایران به طور سنتی پیشینی قضاوت نمی‌کنیم. مثلا چه کسی باید شاه بشود؟ بلکه پسینی قضاوت می‌کنیم: هر کس شاه شد حتما فرایزدی داشته! اما در اروپا وقتی یک لرد مرد چه کسی جایگزین است؟ پاسخ از قبل مشخص است: پسر بزرگش، اگر نداشت، پسرعموها و ... نهایتا یکی از همان خاندان و این یعنی ثبات. کتاب می‌گوید ما در ایران پسینی قضاوت می‌کنیم. پادشاه حتما فرایزدی همراه داشته که شاه شده است. پس از او تبعیت می‌کنیم و این نگاه بعد از اسلام تداوم می‌یابد. نگاه شاهنامه به کاوه آهنگر نیز و قیام او نیز همین طور است. فریدون حاکم شد چون فر ایزدی داشت!

ایزدی در پایان اظهار کرد: نخستین باری که این کتاب را خواندم پذیرش کمتری داشتم اما امروز بیشتر بر این باورم که ما جامعه کوتاه مدت هستیم و اقدامات بلند مدت در کشور ما دیده نمی‌شود. ما وقتی یک مساله را می‌بینیم همان را توصیف می‌کنیم اما وقت توصیف آن ادله ای مطرح می‌کنیم که ممکن است برخی از ادله صحیح نباشد؛ اما در اصل واقعیت مساله که وجود دارد ایرادی ایجاد نمی‌کند. ضعیف بودن برخی ادله کاتوزیان در باب اینکه چرا ایران تبدیل به جامعه کوتاه مدت شد نیز چیزی از اهمیت و حقیقت مساله کم نمی‌کند! اصل مساله اینجاست که ایران جامعه کوتاه مدت است و همین بی ثباتی از بسیاری اتفاقات خوب و رشد و توسعه جلوگیری می‌کند. بالاخره به این نتیجه می‌رسیم که انباشت باعث رشد و توسعه می‌شود و انباشت نیازمند ثبات است.

در پایان جلسه صادق ابراهیمی‌ مدیر جلسه از سلمان ایزدی بابت ارائه کتاب «ایران، جامعه کوتاه مدت» تشکر کرده و ضمن قدر دانی از مشارکت حضار در مباحث نقد کتاب عنوان داشت: هفتمین جلسه عصر اندیش با موضوع ارائه و نقد کتاب «نفحات نفت» نوشته رضا امیرخانی، توسط آقای ساسان شعبانی در تاریخ شنبه مورخ 8 مرداد ماه راس ساعت 17 در ساختمان مرکزی دانشگاه توسعه اجتماعی رسالت برگزار خواهد شد.

................ هر روز با کتاب ...............

وقتی می‌خواهم تسلیم شوم یا وقتی به تسلیم‌شدن فکر می‌کنم، به او فکر می‌کنم... یک جریان به‌ظاهر بی‌پایان از اقتباس‌ها است، که شامل حداقل ۱۷۰ اجرای مستقیم و غیرمستقیم روی صحنه نمایش است، از عالی تا مضحک... باعث می شود که بپرسیم، آیا من هم یک هیولا هستم؟... اکنون می‌فهمم خدابودن چه احساسی دارد!... مکالمه درست درمورد فرانکنشتاین بر ارتباط عمیق بین خلاقیت علمی و مسئولیت ما در قبال خود و یکدیگر متمرکز خواهد شد ...
همسایه و دوست هستند... یک نزاع به‌ظاهر جزیی بر سر تفنگی قدیمی... به یک تعقیب مادام‌العمر تبدیل می‌شود... بدون فرزند توصیف شده، اما یک خدمتکار دارد که به‌نظر می‌رسد خانه را اداره می‌کند و به‌طرز معجزه‌آسایی در اواخر داستان شامل چندین فرزند می‌شود... بقیه شهر از این واقعیت که دو ایوان درحال دعوا هستند شوکه شده‌اند و تلاشی برای آشتی انجام می‌شود... همه‌چیز به مضحک‌ترین راه‌هایی که قابل تصور است از هم می‌پاشد ...
یک ریسه «ت» پشت سر هم ردیف می‌کرد و حسابی آدم را تف‌کاری می‌کرد تا بگوید تقی... قصه‌ی نویسنده‌ی «سایه‌ها و شب دراز» است که مرده است و زنش حالا دست‌نویس پانصد ششصدصفحه‌ای آن داستان را می‌دهد به فرزند خلف آن نویسنده‌ی مرحوم... دیگر حس نمی‌کردم که داوود غفارزادگان به من نارو زده... عاشق شدم، دانشجو شدم، فعالیت سیاسی کردم، از دانشسرا اخراج شدم... آسمان ریسمان نمی‌بافد؛ غر می‌زند و شیرین تعریف می‌کند... ...
جهل به ماهیت درد باعث انواع نظریه‌پردازی‌ها و حتی گمانه‌زنی‌ها شده... دوگانه‌انگاری باعث شده آثار مربوط به درد غالباً یا صرفاً به جنبه‌ی فیزیکی بدن بپردازند یا فقط به بعد ذهنی-روانی... درد حتی سویه‌های فرهنگی هم دارد و فرهنگ‌های مختلف در تجربه‌ی درد و شدت و ضعف آن تأثیرگذارند... انسان فقط با درد خودش سروکار ندارد. او با درد دیگران هم مواجه می‌شود... سازوکار درمان نیز به همان اندازه اهمیت دارد؛ یعنی بررسی این مسئله که چگونه سازوکار درد متوقف می‌شود ...
من با موراکامی (بی‌آنکه روحش خبر داشته باشد!) صیغه برادرخواندگی خوانده‌ام!... اغلب شخصیت‌های موراکامی، به‌ویژه در رمان‌ها جوان‌های ۳۵، ۳۶‌ساله‌ای هستند منزوی، زخم‌خورده، گریزان از زندگی عادی کارمندی مثلا و در جست‌وجوی هویت و حل مشکل خود... دست به چه کاری می‌زنی که معنای وجود خود را در دنیایی آشکارا بی‌معنا دریابی؟ آیا آن را چنان‌که هست، می‌پذیری، یا با تمام قوا می‌کوشی دریابی چرا چنین است؟... رمان شبیه جنگل‌کاری است و نوشتن داستان کوتاه مثل ایجاد باغ ...