پیرِ محافظه‌کار لیبرال | اعتماد


کشف نکردن سبک خاص یک فرد یعنی از دست دادن سه چهارم معنای کنش‌ها و گفته‌هایش. (مایکل اوکشات)

نشرگام نو کتاب «درآمدی بر مایکل اوکشات» [Michael Oakeshott : an introduction] نوشته پل فرانکو [Paul Franco] را با ترجمه روان محسن میرزازاده روانه بازار نشر کرده است. کتاب از 6 فصل مجزا شمال نوای اوکشاتی، اید‌ه‌آلیسم، فلسفه سیاسی، عقل‌باوری، گفت‌وگوی نوع بشر و انجمن مدنی تشکیل شده است. ابتدا باید گفت به صورت جداگانه ‌باید به ترجمه اوکشات در ایران، تاثیرات و حد و حدود جریان‌سازی‌اش نگاه کرد. حتی میزان درک بی‌واسطه مترجم از اوکشات و ضرورت‌ این ترجمه به قدری اهمیت دارد که در یک معرفی ساده نمی‌توان نتیجه را تعیین کرد.

درآمدی بر مایکل اوکشات» [Michael Oakeshott : an introduction] پل فرانکو [Paul Franco]

در اولین برخورد با این کتاب یک سوال اساسی به ذهن مخاطب می‌رسد: چگونه ممکن است یک فیلسوف نظریه‌پرداز، محافظه‌کار نیز بشود؟ و محل اصابت فلسفه اوکشات در این زمانه آیا می‌تواند کشورهای شرقی باشد؟ مایکل اوکشات همان فیلسوف سیاسی است که اواخر عمر خود را در تنهایی و دور از دغدغه‌های شهری در کلبه‌ای روستایی گذراند و طبقه متوسط را متعصبین بر امنیت و نظم و مالکیت می‌دانست. حضور و زندگی او در کشور انگلستان باعث دو اتفاق در فلسفه او شد. اول اینکه استقلال فکری خود را حفظ کرد و دوم اینکه بین مختصات سیاسی اندیشه خودش و مختصات جغرافیایی انگلستان فاصله‌گذاری کرد. اما آیا همین‌ها باعث شد که محافظه‌کار قلمداد شود؟

با محافظه‌کار بودن او مخالفتی نیست. اما با مایکل اوکشاتی طرف هستیم که صفت محافظه‌کاری را در جهان فلسفه سیاسی بیشتر از اندیشمند بودن به دوش می‌کشد و این سوال‌انگیز است. به هر حال وجود این مرد لیبرال غیرقابل انکار است هر چند مخالفین و موافقین بسیاری داشته باشد. اینکه نمی‌توان به صورت خالص او را فیلسوف سیاسی برشمرد به خاطر این است که ملاحظات او در بستر فلسفه اتفاق می‌افتد. جهان اندیشه او به 4 بخش تقسیم می‌شود: علم، عمل، تاریخ و فلسفه. او در تبیین تجربه، استدلال خود را دارد و انحراف آن را به سمت علم رد می‌کند. چراکه معتقد است در چارچوب هیچ مقوله فکری نمی‌توان تجربه انسانی را درک کرد.

موضوع دیگری که ذهن مخاطب را درگیر می‌کند این است که علم و عمل و تاریخ به ناچار به فلسفه نزدیک شده‌اند ولی اوکشات این تمایل را انحراف می‌نامد.«در تجربه و وجوه آن، صورت‏های مختلف تجربه- تاریخ، علم و عمل- چونان انتزاع‏هایی از کل انضمامی تجربه هستند. اوکشات به این وسوسه‏ هـگلی دچار نشد که درجه‏ واقعی انتزاع هر صورت را تعیین کند و در نتیجه آنها را در یک پایگاه منطقی سامان دهد. با این‏ حال، او صورت‏ها را چیزی برخلاف کل انضمامی تجربه که فلسفه آن را دنبال می‌کند، دانست و آنها را متناقض و بی‏ربط یافت. صورت‏ها از جایگاه انضمامی فلسفه صرفا از پیگیری جهان کاملا انضمامی تجربه منحرف شده‏اند بنابراین باید از آنها دوری گزید؛ یا آنها را رد کرد.» (صفحه 209 –گفت‌وگوی نوع بشر)

در اینکه پایه‌های فکری او هگلی است، شک نداریم اما چون انسان مدنظر اوکشات برساخته عصر جدید است پس او ‌باید مهندسی شده‌تر به سوژه انسان معاصر نگاه کند. این دقت بیش از حد اوکشات نیز در محافظه‌کار دیده شدن او نقش بسزایی داشته است. باید بگوییم سامان دادن به محافظه‌کاری مدرن امریکایی به همراه لویی اشتراوس و جولان دادن در روزنامه‌ها در زمان حمله امریکا به عراق نیز باعث شد که او را عالیجناب خاکستری نیز {به اشتباه} بنامند. اینکه او شاید دموکراسی را انسانی‌تر از آن می‌دانست که به زور وارد کشوری سنتی مانند عراق شود نیز او را در تیررس مخالفین قرار داد.

اما در رابطه با این کتاب سوالات بی‌شماری به ذهن مخاطب هجوم می‌آورد. ما در نهایت با متن ترجمه شده طرف هستیم پس بیراه نیست اگر بگوییم که بیش از معرفی این کتاب نیاز به مصاحبه و نشست پیرامون اندیشه اوکشات داریم. چه بسا الگوسازی‌های او همسو با وضعیت اندیشه سیاسی امروز ما نیز باشند. به قول فرانکو محافظه‌کاری او نوعی محافظه‌کاری گیرا و پاسخگو در زمانه ماست و این از قاموس فکری اوکشات دور نیست چراکه او نیز مانند هگل فلسفه را دستور کاری می‌داند برای حل و فصل امور و روشن کردن تکلیف و کیفیت جهان. «من با تمرکز بر فلسفه‏ سیاسی اوکشات نشان خواهم داد که چگونه [این فلسفه] در میان انواع محافظه‏کاری، نوعی محافظه‏کاری بسیار گیرا و مناسب شرایط کنونی ما را با نظریه‏ لیبرالیسم (در معنای موسع آن) چفت‏وبست می‌کند به‌ طوری ‏که از دیگر نظریه‌های معاصر به ‏لحاظ ژرفا، پیچیدگی‏ و تخیل فلسفی پیشی می‌گیرد. من در عین ‏حال خویشتن را به فلسفه‏ سیاسی اوکشات محدود نمی‌کنم و دیدگاه‌های مهم و اصلی‏تر او را در فلسفه، تاریخ، هنر، دین و آموزش باز می‏بینم. تبیین اندیشه‌های او در باب این بخش‌های غیرسیاسی، تجربه‏ انسان بسیار مهم است زیرا اوکشات نوعی فلسفه‏ سیاسی را وسواسانه شرح می‌دهد که در آن سیاست نه والاترین چیز بلکه فقط شرط ضروری جهت تحقق بنیادین است». (صفحه 10)

همچنین او پروژه روشنگری را ناکام ارزیابی می‌کند. چراکه روشنگری بر مبنای علم پیش می‌رود و کل اندیشه انسانی را نمی‌توان با علم اندازه‌گیری کرد. از سوی دیگر افراد جامعه را بدون هدف واحد در کنار هم می‌بیند که تحت امر یک قانون واحد زندگی می‌کنند. این پراکندگی حضور انسان در جامعه گویا نقایصی دارد که اوکشات این اشکالات را با مخاطب خود به اشتراک می‌گذارد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

معمار چین نوین است... افراطیونِ طرفدار انقلاب فرهنگی و جوخه‌های خاص آنها علاوه بر فحاشی در مطبوعاتِ تحت امر، به فرزندان او که در دانشگاه درس می‌خواندند حمله بردند و یکی از آنها را از پنجره به بیرون انداختند که منجر به قطع نخاع او شد... اولین و مهمترین درخواست او از آمریکایی‌ها (پس از توافق) نه وام بود و نه تجهیزات و نه تجارت، بلکه امکان اعزام دانشجو به دانشگاه‌های معتبر آمریکایی بود... می‌دانست عمده تغییرات، تدریجی است و رفتار پرشتاب، ممکن است نتیجه عکس دهد ...
بازی‌های معمول در مدرسه مجاز بود، ولی اگر خدای ناکرده کسی سوت می‌زد، واویلا بود... جاسوسی و خبرچینی از بچه‌ها و معلمان نزد مدیریت مدرسه معمول بود... تعبد و تقید خود نسبت به مذهب را به تقید به سازمان تبدیل کردند... هم عرفان توحیدی دارد، هم مارکسیستی است، هم لنینیستی، هم مائوئیستی، هم توپاماروبی و هم چه‌گوارایی...به این نتیجه رسیدند که مبارزه با مجاهدین و التقاط آنان مهم‌تر از مبارزه با سلطنت پهلوی است ...
تلاش و رنج یک هنرمند برای زندگی و ارائه هنرش... سلاح اصلی‌اش دوربین عکاسی‌اش بود... زندانی‌ها هویت انسانی خود را از دست می‌دادند و از همه‌چیز تهی می‌شدند... وقتی تزار روسیه «یادداشت‌هایی از خانه مردگان» را مطالعه کرد گریه‌اش گرفت و به دستور او تسهیلاتی برای زندان‌های سیبری قایل شدند... نخواستم تاریخ‌نگاری مفصلی از اوضاع آن دوره به دست بدهم... روایت یک زندگی ست، نه بیان تاریخ مشروطیت... در آخرین لحظات زیستن خود تبدیل به دوربین عکاسی شد ...
هجوِ قالیباف است... مدیرِ مطلوبِ سیستم... مدیری که تمامِ بهره‌اش از فرهنگ در برداشتی سطحی از دو مفهومِ «توسعه» و «مذهب» خلاصه می‌شود... لیا خودِ امیرخانی‌ست که راوی‌اش این‌بار زن شده‌است تا برای تهران مادری کند؛ برای پسربچه‌ی معصومی که پیرزنی بدکاره است در یک بن‌بستِ سی‌ساله... ما را به جنگِ اژدها می‌برد امّا می‌گوید تمامِ سلاحم «چتربازی» است و «شاش بچّه» و... کارنامه‌ی امیرخانی و کارنامه‌ی جمهوری اسلامی بهترین نشان‌دهنده‌ی تناقض در مسئله‌شان است ...
بازخوانی ماجراهای چپ مارکسیست- لنینیست که از دهه ۲۰ در ایران ریشه دواند... برای انزلی و بچه‌های بندرپهلوی تاریخ می‌نویسد... تضاد عشق و ایدئولوژی در دوران مبارزه... گاهی قلم داستان‌نویسانه‌اش را زمین می‌گذارد و می‌رود بالای منبر وعظ. گاهی لیدر حزب می‌شود و می‌رود پشت تریبون. گاه لباس نصیحت‌گری می‌پوشد... یکی از اوباش قبل از انقلاب عضو کمیته می‌شود... کتاب پر است از «خودانتقادی» ...