کتاب «بازخوانی اندیشه‌های مرتضی‌قلی هدایت»(صنیع‌الدوله) به کوشش پیام علیزاده از سوی انتشارات مگستان منتشر شد.

بازخوانی اندیشه‌های مرتضی‌قلی هدایت»(صنیع‌الدوله)  پیام علیزاده

به گزارش کتاب نیوز به نقل از ایبنا، انقلاب مشروطه از آن حیث که سبب بیداری ایرانی از خوابی چندصدساله بود و همچنین ویژگی‌هایی خاصی که اساسی‌ترین آن برقراری حکومت قانون بود، اهمیت فراوانی دارد. از سوی دیگر ویژگی‌های منحصربه فرد مشروطه سبب شد تا پیش‌زمینه‌های فکری ورود ایرانیان به جهان اندیشه معاصر فراهم شود. اما با وجود گذشت بیش از صد سال از تاریخ‌نگاری و بررسی تحولات مشروطه، هنوز نیازمند نگاه جدی و علمی به مشروطه هستیم.

پس از سقوط صفویه و برآمدن قاجار نشانه هایی از تحول در اندیشه و افکار نو نمی‌توان یافت. ثبات و امنیت حاصل از دوره آقامحمدخان در ایران سبب شد تا در سال‌های پس از آن و در سلطنت فتحعلی‌شاه زمینه خلق اندیشه‌های نوین فراهم آید. هنگامی که خبر قتل عام ایرانیان در گنجه به فتحعلی شاه رسید، او عباس‌میرزای جوان را که شاهزاده توانمندی بود، به همراه هیئتی از بزرگان قاجار به تبریز روانه کرد تا خط مقدم جنگ در برابر روسیه را شکل دهد. تاریخ به گونه‌ای رقم خورد که این خط مقدم نه‌تنها در جنگ با ابزار و ادوات روسیه، بلکه با اندیشه آنان نیز تقابل داشت و این برخورد و مشاهدات حاصل از آن جرقه‌ای در ذهن عباس میرزا و دیگر ایرانیان آگاه را روشن کرد.

پس از آنکه مشخص شد صرف داشتن توپ و ادوات جنگی، گره‌گشای کار فروبسته نمی‌شود، در ایران مدارسی همچون دارالفنون تأسیس شد و نسبت به تغییر در ساختار اداری ـ نظامی انجام شد که حاصل آن نیز شفابخش نبود. کار سترگی که بنیان‌گذاران مشروطه انجام دادند، از آن حیث که ثمره آن کوشش برای برپایی یک حکومت بر مبنای قانون بود، در آسیا نیز سرآمد بود و اندک ممالکی پیش یا همگام با آن به چنین دستاورد مهمی رسیده بودند. در میان روشنفکران این دوره، نقش کسانی که تحصیل‌کردگان خارج از ایران یا در رفت‌وآمد با ممالیک در حال تغییر در همسایگی ایران بودند، پررنگ‌تر است.

ادامه این روند تا میانه دوره ناصری سبب ایجاد تغییراتی در ساختار اداری ایران شد و همچنین آثار مهمی نیز در زمینه‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و حتی فلسفی توسط شخصیت‌هایی همچون طالبوف، آخوندزاده، ملکم‌خان، مراغه‌ای و مستشارالدوله ترجمه و تألیف گردید. همچنین روزنامه نیز در ایران چاپ و گسترش یافت و سبب شد تا هم‌زمان با تسریع حوادث منجر به مشروطه، موجی جدید از میل به تغییر در ایرانیان به وجود آید؛ روزنامه‌هایی مانند قانون، اختر، پرورش و حکمت هر یک به‌نوعی ضمن آنکه تعدادی از اهل اندیشه را گرد خود جمع کرده بودند، موجبات نشر افکار نو را نیز فراهم آورده بودند.

مرتضی‌قلی هدایت از جمله تربیت‌یافتگان اواخر دوره ناصری است که تأثیر عمل و اندیشه او تا پایان عمر در متن تاریخ سیاسی ایران مشهود است. این کتاب مروری است بر آثار و افکار مرتضی‌قلی هدایت مشهور به صنیع‌الدوله که در آن تلاش شده با اتکا به منابع معتبر به بازخوانی اندیشه‌های اقتصادی و سیاسی او پرداخته شود.

در فصل نخست با عنوان اصلاح و ترقی در صنعت به اقدامات صنیع‌الدوله در تأسیس کارخانه‌ها وصنایع که عمدتا از مظاهر انقلاب صنعتی اروپا بودند، پرداخته شده است؛ با تأکید بر این موضوع که صنیع‌الدوله در این برهه هنوز به عرصه سیاست ورود نکرده و مشاغل دولتی او با توجه به ساختار حکومت قاجاری اثرگذاری خاصی نداشته‌اند.

در فصل دوم با عنوان سیاست و راه بی‌بازگشت مشخص می‌شود صنیع‌الدوله با ورود به عرصه سیاست و ذهنیتی متأثر از انقلاب صنعتی اروپا، به‌واسطۀ تحصیل در آلمان و همچنین آشنایی نسبی از قانون در اروپا، از معدود رجال سیاسی مشروطه است که با تمام کاستی‌ها، به قدر وسع کوشید تا گامی اثربخش در اصلاح وضعیت ایران بردارد. اقدامات او به تأسیس کارخانجات و صنایع خلاص نمی‌شود و کارخانه ماهوت‌بافی و آهنگری نیز از دیگر تلاش‌های او در این عرصه به شمار می‌رود که این کوشش تنها در چارچوب اندیشه‌های صنیع‌الدوله قابل تحلیل است.

رساله «راه نجات» اثر صنیع‌الدوله به دو دلیل حائز اهمیت است؛ نخست آنکه تأکید نویسنده بر تأسیس راه‌آهن در آن برهه می‌توانست ایران را به مسیر ترقی در صنعت هدایت کند و از سوی دیگر برای اولین بار طرحی که سال‌ها پیش افکار آن در میان ایرانیان بود و دست‌کم در رسالۀ کاشف‌السلطنه به فواید آن اشاره شده بود، بر اساس یک محاسبه دقیق مالی و برنامه بلندمدت نقشۀ اجرای آن ارائه شد. در فصل سوم کتاب به بازخوانی این رساله و نقش صنیع‌الدوله در این دوره پرداخته شده است.

در بخش ضمایم کتاب بخشی از اسناد که در دوره مجلس شورای ملی از قبیل مذاکرات و لایحه‌ها ارائه شده، آورده شده است.

کتاب «بازخوانی اندیشه‌های مرتضی‌قلی هدایت» (صنیع‌الدوله) به کوشش پیام علیزاده در 276 صفحه، شمارگان یک‌هزار نسخه و بهای 92 هزار تومان از سوی انتشارات مگستان منتشر شد.

................ هر روز با کتاب ...............

راسکلنیکوف بر اساس جان‌مایه‌ای از فلسفه هگل دست به جنایت می‌زند... انسان‌ها را به دو دسته تقسیم می‌کند: نخست انسان‌های عادی که می‌بایست مطیع باشند و حق تجاوز از قانون را ندارند و دوم انسان‌های که او آن را «مافوق بشر» یا غیرعادی می‌نامد و اینان مجازند که برای تحقق اهداف والای خود از قانون عدول کنند... به زعم او همه‌ی قانون‌گذاران و بنیان‌گذاران «اصول انسانیت» به نوعی متجاوز و خونریز بوده‌اند؛ ناپلئون، سولن و محمد را که از او تحت عنوان «پیامبر شمشیر» یاد می‌کند از جمله این افراد استثنایی می‌‌داند ...
انقلابی‌گری‌ای که بر من پدیدار شد، حاوی صورت‌های متفاوتی از تجربه گسیختگی و گسست از وضعیت موجود بود. به تناسب طیف‌های مختلف انقلابیون این گسیختگی و گسست، شدت و معانی متفاوتی پیدا می‌کرد... این طیف از انقلابیون دیروز بدل به سامان‌دهندگان و حامیان نظم مستقر می‌شوند... بخش زیادی از مردان به‌ویژه طیف‌های چپ، جنس زنانه‌تری از انقلابی‌گری را در پیش گرفتند و برعکس... انقلابی‌گری به‌واقع هیچ نخواستن است ...
سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...