تنهایی و فقدان | آرمان ملی


به تعبیر فرانسیس بیکن وقتی پای وابستگی به میان می‌آید، همیشه این جای خالی است که شکل منحصربه‌فرد خود را دارد و با کسی و چیزی جز صاحب آن پر نمی‌شود. جهان داستانی «افتاده بودیم در گردنه حیران» نوشته حسین لعل‌بذری نیز از چنین قاعده‌ای پیروی می‌کند و بر مبنای خلأ وجود آدم‌ها پرداخته می‌شود. آدم‌هایی که همواره از مشاهده‌ جای خالی یکدیگر در رنج‌اند. شاید شکل جاهای خالی متفاوت باشد، اما به‌هر‌حال همیشه کسی هست که مهجور یا منتظر، به آن جای خالی چشم دوخته و برای تسکین دردش تقلا می‌کند و همه‌ زندگی‌اش را هم در همین تقلاها خلاصه کرده است.

افتاده بودیم در گردنه حیران حسین لعل‌بذری

هر داستان بر موقعیتی انگشت تاکید می‌گذارد که می‌تواند خلأ نبودنِ کسی را به بغرنج‌ترین شکلِ ممکن نشان دهد. در اولین داستان مجموعه، غربت و تنهایی در شهری به بزرگی تهران است که به‌عنوان موقعیت اصلی داستان معرفی می‌شود. شخصیت اصلی سربازی است که از مشهد برای خدمت سربازی به حوالی تهران آمده. همدم او، آصف، کارگری افغان است که اتفاقا فقدانی شبیه به او را تجربه می‌کند؛ هردو خواهر و برادر خود را از دست داده‌اند. آصف به تهران آمده تا در شلوغی و همهمه‌ آن، مرگ برادر را به فراموشی بسپارد و شخصیت اصلی داستان هم به همین خیال می‌آید تا زیر سایه‌ این‌همه آدم و ساختمان و ماشین، سایه‌ خواهری را که دیگر نیست از یاد ببرد و در سروصدای شهری که کرانه‌هایش مثل دریا پیدا نیست، صدای خواهر را نشنود. غافل از اینکه تنهایی در این شهر بی‌کران، از جنس دیگری است و خلأها را مثل پیچیدن صدا در صدف‌های دریایی، صدچندان می‌کند. آنقدر که درنهایت، از صدفی که همیشه صدای دریا را در گوشِ آدم پژواک می‌داده، حالا فقط صدای همهمه‌ خیابان بیرون می‌آید.

یکی دیگر از موقعیت‌هایی که با مفهوم فقدان گره خورده، جنگ است. جنگ آدم‌ها را از هم جدا می‌کند و انتظارهایی طولانی و گاه ابدی را رقم می‌زند؛ شبیه چیزی که در داستان «پرسیاووشان» رخ می‌دهد. این‌بار اما خلأ تنهایی و دوری فقط روی دوش آنکه در خانه مانده سنگینی نمی‌کند. مرد جوانی که همسرش را تنها گذاشته و به جبهه رفته، بعد از کشته‌شدن همچنان درگیر اوست و انگار اصلا اوست که منتظر است تا وصالی صورت بگیرد. روح سرگردان اوست که مدام به خانه‌ همسرش سرک می‌کشد و در هر گوشه‌ای نبودنِ خودش را به رخ او می‌کشد، هرچند که او نشنود و نبیند. روح مرد جوان، حتی از همسرش گله‌مند است که چرا به خانه رنگ‌ورویی تازه بخشیده و به سوگواری‌اش پایان داده است. شاید به همین خاطر است که آن خلأ و دوری را با امید روییدن همیشه‌ گیاه پرسیاووشان برای خودش پُر می‌کند. روییدن همواره‌ پرسیاووشان نه‌تنها نمادی از ماندگاری کسانی است که در جنگ جان سپرده‌اند و مرد داستان هم جزء آنهاست، بلکه تنها چیزی است که برای تسلی تنهایی ابدی مرد باقی مانده.

در این مجموعه، آنچه بیشتر قابل تأمل است تکرار موتیف‌های تنهایی و فقدان با شکل‌دهی به شخصیت‌هایی است که رویکرد متفاوتی به مساله دارند. در بیشتر داستان‌ها، از جمله داستان «اندوهی دور گردن»، که نقطه‌ اوج چنین نگاهی به دنیای روابط آدم‌هاست. فقدان با ادامه‌ روند عادی زندگی آدم‌ها تداخل دارد و آنها را به دام چالش مدام با این فقدان و نبودن آن آدمی می‌اندازد که جای خالی‌اش را نمی‌شود حتی لحظه‌ای با چیزی پر کرد. ردپای چنین نگاهی در شخصیت‌ها را حداقل در پنج داستان از این مجموعه، به شکلی صریح می‌توان پی گرفت. به‌طور مثال در مجموعه‌ «پدر کلان»، نبودن پدربزرگ خانواده، که همه به‌نوعی از حمایت عاطفی‌اش بهره‌مند بوده‌اند، همه‌ اعضای خانواده و به‌خصوص پدر را از هرگونه تصمیم‌گیری باز می‌دارد و در موقعیتی منجمد قرار می‌دهد.

در داستان «تمام مسیر را می‌خوابیم» حضور پدر خانواده، با تمامی اشیای خانه و خاطره‌های تک‌تک اعضای خانواده رقم خورده است. شخصیت‌ها همه‌ سرمایه و دستاورد زندگی خود را معطوف به‌بودن با کسی کرده‌اند که اگر نباشد همه‌چیزشان دگرگون می‌شود. شخصیت‌ها نمی‌توانند تفکیکی میان آن حضور حیاتی و اشیا و امور مهم زندگی‌شان قائل شوند.

در داستان‌های «افتاده بودیم در گردنه‌ حیران» نقطه‌ شروع داستان‌ها همیشه فقدان است. این فقدان است که به زندگی آدم‌ها مسیر و سمت‌وسو می‌بخشد و اصلا آدم‌ها در ارتباط با آن معنا پیدا می‌کنند. این فقدان گرچه ارزشِ روابط انسانی را با زبان‌های متفاوتی به رخ می‌کشد، اما هرگز نقطه امیدی برای یافتن چاره‌ای نشان نمی‌دهد و انگار هیچ‌راه برون‌رفتی برای بحرانِ نبودنِ آدم‌ها یافت نمی‌شود. تنهایی در این مجموعه به‌مثابه‌ خیابانی یک‌طرفه است که می‌توان به آن وارد شد، اما برگشتی در آن وجود ندارد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

وازهه که ما چرا نباید کتاب بخوانیم اما... مال اون‌وقتاس که مردم بیکار بودن... «لایک» نداره. بیشتر کتابا حتی ازشون «کپشن»م درنمیاد یا اگه درمیاد لایک‌خور نیست... بهداشتی هم نیست. آدم هرورقی که میخواد بزنه، باید انگشت‌شو تفمال کنه... میدونید همون درختا اگه برای کتاب قطع نشن، میتونن چقدر ذغال لیموی خوب بدن و چقدر قلیون دوسیب... کی جواب کله‌های سم‌گرفته ما رو میده؟... ندونی این هفته «فاطما گل» چیکار کرده، تو دورهمی نمیتونی تو بحس شرکت کنی ...
به سه دهه نخست انقلاب نیز می‌پردازد و تا انتخابات پرحاشیه‌ی سال 1388 و آغاز دومین دوره ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد هم پیش می‌‌رود... تاریخ ایران را صرفا در حیات سیاسی و حکومت صاحبان قدرت و شاهان خلاصه نکرده که در حیات جمعی مردم و زیست اجتماعی آنها نیز مشاهده و دنبال می کنند و براین اساس به بررسی دنیای ایرانی و تاریخ آن پرداخته و برای این منظور فراتر از مرزهای کنونی رفته که همانا هویت ایرانی است... آن را بستری برای شناخت و درک ایران امروز می‌سازد ...
بیشترین اخبار مربوط به مبارزه کارگران و به خصوص شوراهای کارگری در نشریات گروه‌های چپ منعکس می‌شد... نقش آیت‌الله طالقانی نیز در ترویج زبان شوراها بسیار مهم بود... منطق دیگری بر ذهنیت کارگران حکمفرما شد... کارگران اغلب از داشتن نماینده واقعی و مقتدر محروم بودند... انحلال نهاد شوراها، اخراج یا بازداشت فعالین مستقل و غیراسلامی در گسست «قدرت دوگانه» شورا و مدیریت، نقش بسیار مهمی داشت ...
نزول از نظم اخلاقی کامو به تحقیر آیرونیک ساراماگو... یکی از اولین‌ مبتلایان، مردی است که در حال رانندگی با ماشین، بینایی خود را از دست می‌دهد. این لحظه بسیار شبیه مسخ کافکاست... راننده‌ ناآرامی نمی‌کند، جیغ نمی‌کشد و شکایتی نمی‌کند. چیزی که او می‌گوید این است: «کسی من را به خانه می‌برد لطفا؟»... مدام ما را به یاد اردوگاه‌های زندانیان سیاسی می‌اندازد، به یاد بی‌عدالتی‌های کاپیتالیسم بدون اندکی خودداری، به یاد سردی و خشکی بروکراسی ...
ایرانیان کورکورانه خود را با ایده‌‎های جدید و محصولات مصرفی تطبیق ندادند، بلکه آنها را به چالش کشیدند... «اندرونی» که غربی‌‎ها به آن انگ مکان زندانی کردن و ستم به زنان زده بودند، به یکی از مراکز فعالیت سیاسی بدل شد... برنامه اصل چهارم ترومن، کمک به دختران جوان ایرانی بود تا بتوانند سلیقه خود را در دکوراسیون و مبله کردن خانه‌‎های‌شان پرورش دهند... اتاق ناهارخوری مطابق با ایده خانه امریکایی بر اساس یک خانواده کوچک پیکره‌بندی شده بود ...