داستان‌گویی سینمایی به سبک اسپیلبرگ | شرق


«کارگردانی به سبک اسپیلبرگ» [Shoot like Spielberg : the visual secrets of action, wonder, and emotional] کتابی است از کریستوفر کِنوُرتی [Christopher Kenworthy] که با ترجمه محمد ارژنگ در نشر چتر منتشر شده است. کنورتی در این کتاب به تمهیداتی پرداخته است که استیون اسپیلبرگ، کارگردان سرشناس سینمای آمریکا، به یاری آن‌ها موفق می‌شود داستانی جذاب را برای مخاطبش به تصویر کشد. کتاب کنورتی واکاوی لحظه‌های موثر و مهم فیلم‌های اسپیلبرگ به قصد مرئی‌کردن تمهیدات سینمایی ماهرانه او برای برساختن روایتی جذاب است. تمهیداتی که اسپیلبرگ، در عین پرهزینه‌بودن فیلم‌هایش، به یاری آن‌ها با کمترین هزینه روایت خود را پیش می‌برد.

کارگردانی به سبک اسپیلبرگ» [Shoot like Spielberg : the visual secrets of action, wonder, and emotional] کریستوفر کنورتی [Christopher Kenworthy]

به اعتقاد کنورتی، چنانکه در مقدمه کتاب می‌نویسد، تمهیداتی که او در این کتاب به واکاوی آن‌ها دست زده ربطی به بودجه زیاد ندارد و کارگردانان می‌توانند فارغ از این‌که چه‌قدر بودجه برای ساختن فیلم خود در اختیار دارند و بدون نگرانی از هزینه تمام‌شده برای به‌کاربردن این تمهیدات، از آن‌ها استفاده کنند، چراکه تمهیدات سینمایی اسپیلبرگ که مدنظر کنورتی هستند، هزینه چندانی به تهیه‌کننده تحمیل نمی‌کنند. کنورتی در مقدمه کتاب دراین‌باره می‌نویسد: «ممکن است شما تصور کنید چون اسپیلبرگ بودجه‌های کلان در اختیار دارد، تنها در صورتی می‌توان به نتایج مشابه او رسید که اسباب فراوانی در اختیار داشت. زیبایی این کتاب در این است که نشان می‌دهد اسپیلبرگ یکی از منضبط‌ترین و مبتکرترین فیلم‌سازانی است که می‌تواند صحنه‌هایی موثر را با ابزارهایی اندک خلق کند. او با جاگذاری دقیق بازیگر و چند حرکت ساده‌ی دوربین، صحنه‌ای را می‌سازد که گویی با ده دوربین فیلم‌برداری شده است.»

او آن‌گاه درباره تمهیدهای مرکزی و تکرارشونده در فیلم‌های اسپیلبرگ و استفاده مبتکرانه از این تمهیدها در فیلم‌های مختلف او می‌نویسد: «با وجودی که اسپیلبرگ به شکل شگفت‌انگیزی مبتکر است، از چند تمهید مرکزی برای گره زدن فیلم‌هایش به همدیگر استفاده می‌کند که همه‌شان در این کتاب شرح داده شده‌اند. وقتی من تماشای فیلم‌هایش را شروع کردم، حیرت کردم از این‌که می‌دیدم چه‌طور او تهمیداتی مشابه را با تغییری اندک برای رسیدن به نتیجه‌ای مشابه به کار برده است.» کنورتی در کتاب خود نه به تمام فیلم‌های اسپیلبرگ بلکه به هشت فیلم او پرداخته است. مهاجمان صندوق گم‌شده، ئی‌تی، پارک ژوراسیک، امپراتوری خورشید، آرواره‌ها، اگر می‌توانی مرا بگیر، فهرست شیندلر و آمیستاد فیلم‌هایی هستند که در این کتاب از منظر مورد نظر نویسنده به آن‌ها پرداخته شده است. چنانکه اشاره شد یکی از معیارهای کنورتی در انتخاب فیلم‌ها صحنه‌هایی بوده که بودجه اندکی در ساخته و پرداخته‌شدن‌شان به کار رفته است.

او می‌نویسد: «اسپیلبرگ فیلم‌های زیادی ساخته است که انتخاب‌کردن از میانشان برای این کتاب کار بسیار دشواری بود؛ اما من سعی کردم آن صحنه‌هایی را در نظر داشته باشم که می‌توانند با بودجه‌های اندک، بدون تصویرسازی رایانه‌ای، سفینه‌های فضایی، موجودات عجیب‌وغریب یا بدلکاری به دست آیند.» به اعتقاد کنورتی «با آن‌که اسپیلبرگ از گران‌ترین اسباب‌بازی‌های هالیوودی استفاده‌ی خوبی برده است، بزرگ‌ترین مهارت او توانایی‌اش در نقل داستان است.» کتاب شامل ده بخش است با عنوان‌های: تعقیب از روی یاس: مهاجمان صندوق گم‌شده، هدایت چشم: ئی‌تی، آشکارکردن اطلاعات: پارک ژوراسیک، آشکارسازی بصری: امپراتوری خورشید، گفت‌وگوی پویا: آرواره‌ها، امواج تعلیق: اگر می‌توانی مرا بگیر، صحنه‌پردازی عمیق: فهرست شیندلر، اختلاف ارتفاع نمادین: آمیستاد، داستان‌گویی سریع: آمیستاد و داستان‌گویی بصری: امپراتوری خورشید. کتاب با تصاویری از نماهایی که در هر بخش به آن‌ها پرداخته شده همراه است.

آن‌چه می‌خوانید قسمتی است از بخش سوم کتاب که در آن نمای معرفی شخصیت‌ها در فیلم پارک ژوراسیک، تحلیل شده است: «به‌طور معمول صحنه‌ای که روی کاغذ آسان به نظر می‌رسد، فیلم‌برداریش سخت‌تر است. در این صحنه، پیش‌تر در نمایی معروف، باستان‌شناسانی را دیده‌ایم که استخوان‌های یک دایناسور را از زمین بیرون می‌آورند؛ اما اسپیلبرگ می‌خواسته در آن، شخصیت‌های اصلی را نیز معرفی کند. لازم بوده است که ما بفهمیم آن‌ها زوجی هستند که مشغول عملیات اکتشاف‌اند. هم‌چنین لازم بوده است که بدانیم در این عملیات برای ارسال امواج به زیرِ زمین و تحلیل آن‌ها توسط رایانه از فن‌آوری پیشرفته‌ای استفاده می‌شود. با آن‌که این‌ها اطلاعات مهمی از داستان‌اند، چنان جذاب نیستند؛ بنابراین اسپیلبرگ باید راهی می‌یافته است تا آن‌ها را از نظر بصری جذاب، و مهم‌تر از آن، سریع کند. تمام زنجیره‌ی این نماها بیش از سی ثانیه طول نمی‌کشد. این زنجیره با ترکیبی از نماهای تا حدودی طولانیِ بدون برش و مجموعه‌ای از برش‌های سریع خوب درآمده است. ترکیب این‌ها تمام آن اطلاعاتی را که ما نیاز داریم، بیان می‌کند. این صحنه با نمای معرفی شروع می‌شود که حفاری در پس‌زمینه و مردی را در پیش‌زمینه نشان می‌دهد که دارد رو به دوربین جلو می‌آید. نماهای معرف نباید تنها نشان‌دهنده‌ی جایی باشند که صحنه می‌خواهد در آن اتفاق بیفتد. این نماها باید حال‌وهوای صحنه و تمام جزئیات مهمی را که بعدا در صحنه لازم است، به ما نمایش دهند. پس از نمای معرفی مانند این، ما انتظار داریم به شخصیت مدنظر برش زده شود؛ اما اسپیلبرگ با ایستاندن سام نیل در قاب و در نزدیک دوربین، صحنه را جذاب‌تر کرده است. سپس روی چهره‌ی او در مرکز قاب فوکوس کشیده می‌شود. با نشان‌دادن او که خودش را وارد قاب می‌کند و محوشدن هرچه در پس‌زمینه است، بلافاصله او در جایگاه شخصیت اصلی مشخص می‌شود. این حرکت بازیگر به این دلیل در این‌جا جواب می‌دهد، چون کارکردن یک باستان‌شناس روی زمین امری پذیرفتنی است؛ بنابراین اگر می‌خواهید بازیگرتان را بنشانید و سپس بایستانید، حتما باید دلیل قانع‌کننده‌ای برایش ایجاد کنید. در صورتی‌که بازیگر از پهلوی قاب وارد می‌شد هم، اثری تقریبا مشابه به وجود می‌آمد.»

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

نازی‌ها در فیلم‌های زندگینامه‌ای‌شان درباره چهره‌هایی چون بیسمارک یا فردریک کبیر وجوهی از شخصیت آنها را پررنگ می‌کردند که یادآور تصویری بود که در رسانه‌ها از هیتلر ساخته بودند... فیلمفارسی‌های روستایی نیمه نخست دهه چهل در تبلیغ اصلاحات ارضی گشاده‌دستند... ساختمان پلاسکو و فروشگاه بزرگ ایران که در فیلم‌های دهه چهل تجدد و مصرف‌گرایی را نمایندگی می‌کنند، در اخلاف دهه پنجاهی آنها وسیله‌ای برای نمایش شکاف طبقاتی‌اند ...
هفته‌هاست که حتی یک ماهی نیامده است که به طعمه‌ی قلاب‌های او دهن بزند، ولی ناامید نمی‌شود و برای بار هشتاد و پنجم راه دریا را در پیش می‌گیرد... وقت ظهر، ماهی بزرگی به قلاب می‌اندازد... ماهی در اعماق حرکت می‌کند و قایق را به دنبال خود می‌کشد...ماهی‌گیر پیر زمزمه می‌کند: «ای ماهی، من دوستت دارم و احترامت می‌گذارم، خیلی احترامت می‌گذارم. ولی تو را خواهم کشت»... ماهی سیمین‌فامْ سرانجام خط‌های ارغوانی پوست خود را بر سطح دریا نشان می‌دهد ...
به رغم کم‌حجم بودنش در واقع یک کتابخانه عظیم است... یکی از چالش‌های زمخشری در تفسیر کشاف این بود که مثلا با عرفا گلاویز است، چون عقل کلی که عرفا مطرح می‌کنند برای‌شان قابل قبول نیست... از لحاظ نگرشی من اشعری هستم و ایشان گرایشات اعتزالی دارد... حاکم مکه وقتی می‌بیند زمخشری به مکه می‌رود، می‌گوید اگر تو نمی‌آمدی، من می‌خواستم به خوارزم بیایم و تقاضا کنم این متن را به پایان برسانی... هنوز تصحیح قابل قبولی از آن در اختیار نداریم ...
نخستین بخش از سه‌گانه‌ پی‌پی جوراب‌بلند در کشتی و پی‌پی جوراب‌بلند در دریاهای جنوب... دخترکی نه‌ساله به تنهایی در خانه‌ای چوبی در وسط باغی خودرو، واقع در یکی از شهرهای کوچک سوئد، زندگی می‌کند... تقریباً یتیم است، زیرا که مادرش مرده است و پدرش در جزیره‌ی دوردستی در آفریقا حکومت می‌کند... با شادی آمیخته به ترس خود را به دست ماجراهای افسارگسیخته‌ای می‌سپارند... برداشت‌های سنتی از تعلیم و تربیت را دگرگون می‌کند ...
شرکت در اعتصابات کارگری، میل به گیاه‌خواری، بستری‌شدن در تیمارستان، تمایلات همجنس‌گرایانه و… وجوه اشتراکی است که تشخیص راوی، اف، پیرمرد منحرف و نیز پیرمردی که سردسته‌ تروریست‌ها خوانده می‌شود را از یکدیگر برای مخاطب با دشواری همراه می‌کند... تصمیم او مبنی بر تطهیر روح خود از طریق خودآزاری جسمی بهانه‌ای می‌شود تا راوی با تعابیر طنزآمیزی چون محراب‌های فسقلی پلاستیکی، صلیب‌های تزیینی، قدیسه تقلبی و زلم‌زیمبوهای مذهبی به تمسخر کلیسا و اربابان آن بپردازد ...