نام‌های آشنا | شرق


داستان‌های نه‌چندان کوتاه سلمان باهنر مشحون از جزئیات است. جزئیاتی که چنان با تار و پود متن عجین شده‌اند که گاه به‌ نظر نمی‌رسد وجود دارند. جریان داستانی او پیوسته و آرام است. او در بیان روایت داستانی‌اش، دچار بی‌حوصلگی و شتاب نمی‌شود. مجموعه داستان «سی و سه پل چهار و نیم اکتاو» از این جهت کتابی است با مختصات ویژه. باهنر از کاربرد اسامی و مکان‌های خاص، که تمهیدی برای آشناسازی است ابایی ندارد. او از سر وسواس و حوصله دیگر مکان‌های داستانی‌اش را می‌سازد. یکی از مختصات اصلی دیگر مکان‌ها به‌تعبیر میشل فوکو، برساختن جهانی است به ‌موازات مکان‌های واقعی. مکان‌هایی که گاه نسخه‌های بدیل خویش در دنیای واقعی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند و مغلوب می‌کنند. این دیگر مکان‌ها در عین غرابت، آشنا به‌ نظر می‌رسند. برساختن زمان و مکان داستانی، آن‌گونه‌که واقعی و باورپذیر جلوه کند، می‌تواند به باورپذیری و همذات‌پنداری خواننده با مکان‌ها و آدم‌ها و چیزها بینجامد؛ و این درست کاری است که سلمان باهنر تا حد زیادی از عهده‌اش برآمده است.

سلمان باهنر داستان سی‌وسه پل چهارونیم اکتاو

فضاسازی در داستان‌های «سی‌وسه پل»، یکی از نقاط برجسته داستان‌ها است. داستان اول کتاب، آقای مذکور عرضی و بانو عابربانک سماوات از این دسته است. قصه رابطه عجیب کارمند دون‌پایه اداره‌ای با عابربانک آن ‌سوی خیابان. فضای داستان با چیره‌دستی در بن‌مایه روایت شکل می‌گیرد و پیش می‌رود: آقای مذکور مردی قدکوتاه و پیش‌پاافتاده است. او نیز دچار بیماری ترس از جامعه و آدم‌هایش است. در یکی از روزهای بسیار معمولی و پیش‌پاافتاده مذکور که مانند همیشه برای گرفتن پول نقد به عابربانک آن‌ سوی خیابان محل کارش رفته است، متوجه می‌شود که دستگاه به‌ظاهر بی‌جان عابربانک می‌تواند با او ارتباط کلامی برقرار کند. این رابطه نامتعارف بدون شتاب یا تمهید ویژه‌ای شکل می‌گیرد و مخاطب می‌تواند باورش کند. عابربانک آن‌ سوی خیابان رفته‌رفته بدل به نزدیک‌ترین دوست آقای مذکور می‌شود. جان‌بخشی و قرینه‌سازی هویتی، در این داستان به‌‌درستی رخ می‌دهد. داستان «آقای مذکور»، توانسته جهانی نیمه‌‌فانتزی و نیمه‌‌واقعی را خلق کند و سرایت دهد.

در داستان‌های بعدی کتاب نیز، باوجود گرایش رئالیستیک متن، رگه‌هایی از این نوع فانتزی را می‌توان لمس کرد. در داستان «بستنی‌فروشی داش آکل» نیز نویسنده باهنر به ‌بهانه بازگفتن ماجرایی واقعی اما پیش‌پاافتاده، خواننده را به عرصه تجربیاتی غافلگیرکننده هدایت می‌کند. سربازی که تازه از پادگان ترخیص شده و به شهر رسیده است. او به آبمیوه‌فروشی به‌ظاهر مشکوکی می‌رسد و آب‌هویج خنک سفارش می‌دهد. صاحب آبمیوه‌فروشی اما با افرادی نامعلوم و خطرناک سروکار دارد، افرادی که تا پایان داستان نیز هویت‌شان برملا نمی‌شود. در این داستان، علاوه ‌بر پختگی نثر و زبان، مراحل تحول و تطور شخصیت عزیز الوندی (همان سرباز جوان) با ضرباهنگی طبیعی رخ می‌دهد.

سلمان باهنر می‌کوشد از سر هیچ‌چیز بی‌سبب نگذرد؛ بنابراین جزئیات قابل لمس، هرکدام در جهان داستانش کارکردی مشخص پیدا می‌کنند و به پیشبرد روایت یا ساخت فضا کمک می‌کنند. «سی‌وسه پل»، برخلاف حجم داستان‌هایش، کتاب پُر گویی نیست. استفاده از جملات کوتاه و ضربه‌زننده، تشبیهات جالب‌توجه و ایجاد لحن داستانی در نقطه کانونی نظرگاه راوی، توانسته داستان‌ها را از وادی یکنواختی و تخت‌بودگی برهاند. باهنر اما سعی دارد در حوزه نظرگاه داستانی نیز در یک مدار باقی نماند. تعدادی از داستان‌های او با اتکا به نظرگاه اول‌شخص غیرقهرمان نوشته شده‌اند. راوی موثق یا گاه غیرموثقی که صرفا بازگوکننده رویدادها است. این کوشش او، توانسته کلیت اثر را از وادی تک‌صدایی زبانی و تکنیکی نجات بدهد. داستان‌های «امید مثقالی» و «پیرزن مرگ» از این جمله‌اند. به لحاظ شباهت با سایر نویسندگان معاصر ایرانی، سلمان باهنر از برخی جنبه‌های فرمی تا حدی شاید به جهان داستانی بهرام صادقی نزدیک می‌شود: نگاه پارودیک، تراژدی‌های ناتمام و ظاهرا بی‌اهمیت، رجعت به سوی خلق جهان کاریکاتوروار، شخصیت‌هایش را بر مرزی میان سقوط آزاد در دامچاله‌های وهم و زیستن در جهان واقعی نگه می‌دارد. آدم‌های این مجموعه ‌داستان دچار پریشانی‌های خاص خود هستند: وسواس فکری، توهمات و کابوس‌های شبانه، احساسات متناقض و معلولیت‌های روان-تنی. همه اینها گرد مدار واقعیت برساخته متن شکل می‌گیرند. استفاده از اسامی آدم‌ها و ترکیب‌های چندبخشی به ‌عنوان نام داستان، از همان ابتدا نوعی قرارداد نانوشته را رقم می‌زند: خواننده در انتظار حادثه‌ای غریب یا بازشدن چاله‌های کوچک زیر پایش می‌ماند. در جهان داستانی این نویسنده از اتفاقات خارق‌العاده و جادووار خبری نیست، اما چیزهای کوچکی که می‌توانند تا عمق روان مخاطب نفوذ کنند کم نیستند و این هنر نویسنده است.

این تمهیدات به همراه رویکرد پارودیک در شخصیت‌سازی، کنایه‌های زیرپوستی و طنز سیاه، داستان‌ها را خواندنی‌تر می‌کند. شاید تنها ایراد برخی از داستان‌های مجموعه داستان «سی‌وسه پل چهارونیم اکتاو»، ابترماندن برخی مایه‌های داستانی‌اش باشد. در حقیقت داستان چنان در ذهن مؤلفش پرداخته شده که با این تصور، به سراغ نوشتن اثر رفته است؛ بنابراین، در برداشت نهایی داستان دچار ابهام و گنگی می‌شود. برخی از داستان‌های این مجموعه چون «نامه‌ها»، «پیرزن مرگ» و «یاغی»، از این جمله‌اند. سلمان باهنر دستی هم در بازتولید فضاهای تاریک و دردآلود جنگ دارد. داستانِ «معلوم نیست کجا»، روایتی جاندار از روزگار تیره جنگ است. نویسنده از خلال بازسازی فضاهای تیره جنگ، توانسته تراژدی شخصی قهرمان یا ضدقهرمانش را بسازد. از این جنبه کتاب «سی‌وسه پل چهارونیم اکتاو» دارای تنوع موضوعی نیز هست چراکه نویسنده نخواسته صرفا در فضاهای شهری یا فضاهای آشنای معاصر سیر کند. با این همه، شاید مجموعه داستان «سی‌وسه پل چهارونیم اکتاو» می‌توانست کتاب کم‌نقص‌تری باشد، اما جسارت نویسنده در ورود به مایه‌ها و عرصه‌های متفاوت داستانی پیداست.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

در نیمه‌های دوره قاجار اقتصاد کشور با اقتصاد جهانی پیوند یافت و بخش کشاورزی و جامعه روستایی با توجه به این شرایط در معرض تغییر قرار گرفت... تا پیش از اصلاحات ارضی شکل غالب کار در کشور نه کار مزدی که کار رعیتی بود... هیچ برنامه ملی برای ثبت بیکاری و برقراری بیمه‌های بیکاری وجود ندارد... سیاست‌های دولت برای اسکان مهاجران بیکار با شکست مواجه شده... گفتارهای همدلانه انقلابیون موجب شد این گروه‌ها با انقلابیون همراه شوند ...
پزشک اقامتگاه کنار چشمه‌های آب معدنی است که جدیداً افتتاح شده است و برادرش، شهردار آن منطقه... ناگهان کشف می‌کند که آب‌ها، به دلیل زه‌کشی نامناسب، آلوده است... ماجرا را اگرچه بر ضد منافعش برملا می‌کند... با زنش جر و بحث دارد، ولی هنگامی که سیاست‌بازان و روزنامه و مالکان و در پی آنها، جمعیت بر ضد او متحد می‌شوند، زنش جانب مدعای او را می‌گیرد... برای باج‌خواهی از او سرانجام او را متقاعد می‌کند که دشمنان احاطه‌اش کرده‌ بودند! ...
درباره کانون نویسندگان... قرار می‌شود نامه‌ای تنظیم شود علیه سانسور... اما موفق نمی‌شوند امضاهای لازم را جمع کنند... اعضایش به‌لحاظ سرمایه فرهنگی سطح خیلی بالایی داشتند... مجبوری مدام درون خودت را تسویه کنی. مدام انشعاب داشته باشی. عده‌ای هستند که مدام از جلسات قهر می‌کنند... بعد از مرگ جلال دچار تشتت می‌شوند... در عین داشتن این آزادی اجتماعی، تناقض‌ها بیرون می‌زند. این اشکالی ندارد؛ اشکال در عدم توانایی و بلوغ برای حل آن است. ...
ما نگاهی آرمان‌گرایانه به سیاست داریم و فکر می‌کنیم سیاست باید عاری از قدرت‌طلبی و دروغ باشد، درحالی‌که واقعیت سیاست و ریشه و اصل و جوهره سیاست، رقابت برای کسب قدرت است و کسب قدرت می‌تواند خشونت‌بار باشد...جامعه مدرن برای اینکه اجازه ندهد اخلاق کاملا از بین برود نهاد‌های مدنی مانند نهاد‌های نظارتی و سوت‌زنی و رسانه درست کرده است تا سیاستمداران احتیاط کنند... باید از تجارب دیگران یاد بگیریم که آنها چطور مساله خود را حل کرده‌اند... ما ملتی استثنایی نیستیم ...
درس‌های وی در فاصله‌ی سال‌های 1821 تا 1831... دین، به عنوان صعود به سوی حقیقت، قلمروی است که در آن روح خود را از امور حسی و متناهی رها می‌سازد... نخستین مرحله‌ی مفهوم دین، اندیشه در کلیت صوری آن است... فرد احساس می‌کند که بهره‌ای از مطلق را در خود دارد... آیین مذهبی همان فرایند ابدی است که در آن فرد با ذات خود وحدت پیدا می‌کند... مسیحیت دینی کامل و مطلق و آگاهی از روح است، آگاهی از خداست ...