اول، لولئین‌خانه مسجدشاه بود که زمینی معادل هزار و چند صد متر مساحت را در بر گرفته، چهل دهانه مستراح در آن بنا شده بود که با سرقفلی‌ای معادل سی چهل هزار تومان و روزانه ده دوازده تومان عایدات خرید و فروش می‌شد... ممنوع شدن مصرف علنی تریاک، ممنوعیت عربده کشی و آوازه خوانی در خیابان‌ها، ممنوعیت خرس رقصانی و لوطی عنتری، ممنوعیت ورود حمامی با لباس نیمه برهنه به داخل خیابان و ممنوعیت قضای حاجت در معابر...

سرویس‌های بهداشتی تهران قدیم یا لولئین خانه‌ها (لولئین آفتابه مانندی سفالی بود و همین دلیل مستراح‌ها را نیز لولئین خانه می‌گفتند) ابتدا مستراح‌های مساجد و بعد مستراح‌های حمام‌ها بودند و البته درآمد بسیاری هم نصیب برخی از اشخاص می‌کردند. نخستین شخص متمتع از لولئین خانه متولی آن بود و سپس لولئین دار که آن را اجاره کرده بود و در ادامه شاگرد لولئین دار که آن را از اجاره دار به صورت مقاطعه کنترات می‌کرد و یا مزد می‌گرفت و دیگر کودبخر و کود کِش و رعیت و باغدار و محصول فروش و در آخر هم شغل مهمی به اسم کناسی. کناس همان خلا پاک‌کن است. به قول زنده‌یاد جعفر شهری [تهران قدیم] از لولئین‌خانه‌های مرغوب تهران قدیم، اول، لولئین‌خانه مسجدشاه بود که زمینی معادل هزار و چند صد متر مساحت را دربر گرفته، چهل دهانه مستراح در آن بنا شده بود که با سرقفلی‌ای معادل سی چهل هزار تومان و روزانه ده دوازده تومان عایدات خرید و فروش می‌شد و بعد از آن لولئین خانه مسجد جامع که دوازده مستراح و روزی چهار تومان اجاره داشت و...

لولئین

اما لولئین خانه‌های آن روز تهران مانند مستراح‌های عمومی امروز وضعیت هولناکی از نظر بهداشت داشتند. نشیمن‌های مستراح‌ها دهانه‌های وسیعی بودند که بر بالای انبار آنها قرار گرفته بود. انبارها نیز زیرزمین‌های عمیق متصل به هم بود که در بالایشان نشیمن‌ها تعبیه شده و حفاظ آن برای جلوگیری از سقوط، تکه چوب‌هایی بودند که بر درازای دهانه‌ها قرار داده شده و در بدترین منظره ممکن با بویی تند و عفن و همراه با انواع نجاسات و جانوران غوطه ور در آن بودند. زمین در و دیوار مستراح‌ها نیز کمتر از انبار و سطح لولئین خانه‌ها آلوده نبود.

چرا که بیشتر مراجعان قادر به پرداخت یک شاهی پول لولئین داری نبودند و بدون آفتابه به مستراح می‌رفتند و پس از تمام شدن کارشان نیز چاره‌ای نداشتند جز اینکه خود را با انگشت پاک کرده و به دیوارها بمالند. کودکان و اطفال نیز از ترس سقوط در چاه یا انبار لولئین خانه‌ها در گوشه و کنار آن قضای حاجت می‌کردند. جالب اینجا بود که برخی از افراد برای ثواب کار، مقداری سنگ و کلوخ نزدیک لولئین خانه‌ها می‌آورند؛ چرا که در برخی دستورات فقهی طهارت توصیه شده که در زمان نبودن آب، سنگ و کلوخ از وسایل تطهیر است.

خلای رییس
زنده‌یاد جعفر شهری در کتاب «تهران قدیم» درباره تنها مستراح عمومی تهران (پس از لولئین خانه‌های مساجد و حمام‌ها) در دوران قاجاریه روایت می‌کند که خلای رییس تنها مستراح عمومی شهر بود و سبب احداث آن را گفته‌اند که یکی از داروغه‌های شهر که جوان خوش بر و رویی بوده به دلایلی مورد غضب قرار گرفته و اخراج می‌شود. زن ثروتمندی به او علاقه بسته و نگهداری‌اش می‌کند اما جوان پس از مدتی سر به بدخلقی گذاشته و از بیکاری شکایت می‌کند و هرچه زن به گوشش می‌خواند که ثروتش کافی است و نیازی به کار جوان نیست به خرجش نمی‌رود. در نهایت زن سرمایه‌ای در اختیار او می‌گذارد و جوان با آن پول لولئین خانه‌ای ساخته و چند دستگاه مبال احداث می‌کند و مشغول به لولئین داری می‌شود. زن باورش نمی‌شود که فردی که در آسوده‌ترین و محترم‌ترین حالت زندگی بوده دست به آن شغل نابهنجار بزند و در نهایت موضوع را با جوان در میان می‌گذارد. جوان می‌گوید زمانی که داروغه بوده صولت و اهن و تلپی داشته و حکمش را همه می‌خواندند، اما پس از اخراج این برایش حسرت شده و بهترین شغلش برای او همین لولئین داری است چرا که مردمان در هنگام «تنگی چشم» و احتیاج به قضای حاجت، هر حرفی را بدون چون و چرا گوش می‌کنند.

لولئین خانه

سرپا قضای حاجت کردن ممنوع

داستان مستراح‌های عمومی پایتخت در تاریخ معاصر محدود به لولئین خانه‌های قاجاری نمی‌شود. هرچند که در آن دوران سرپا ادرار کردن، منکر بزرگی بود، اما گویا رواج بسیار داشت. این مساله را می‌توان از کودتای اسفند ۱۲۹۹ به سردستگی سیدضیاالدین طباطبایی دریافت. درباره او و کابینه‌ سه ماهه‌اش بسیار نوشته‌اند و جالب آنکه یک قسمت از این دوره تاریخی و همچنین برنامه‌های سیدضیا به مستراح‌ها ارتباط پیدا می‌کند.

سیدضیا پس از به ثمر رساندن کودتا قوانین مختلفی را وضع کرد که برخی از آنها ریزترین و بدیهی‌ترین مسائل فرهنگی، اجتماعی و شهروندی بودند که به یقین کسی آنها را رعایت نمی‌کرد. مثلا الزام به تمیزی دکان‌ها، ممنوع شدن مصرف علنی تریاک، ممنوعیت عربده کشی و آوازه خوانی در خیابان‌ها، ممنوعیت خرس رقصانی و لوطی عنتری، حتی ممنوعیت ورود حمامی و کارگران حمام با لباس نیمه برهنه به داخل خیابان و... از جمله قوانین سیدضیا بود. این قوانین نشان از وضعیت اجتماعی آن دوره هم بود.

اما یکی دیگر از قوانین مهم سیدضیا ممنوع کردن قضای حاجت، دفع بول و غایط در معابر بود و دیگری اجبار به پوشاندن نشیمن مستراح‌ها با مبال فرنگی. یعنی روی آن دریچه‌های هولناک مبال فرنگی قرار می‌گرفت که لگن‌های مستراحی بود از جنس آهن با دهانه‌ای فراخ و انتهایی تنگ که در زیر مخرج آن دریچه‌ای قرار گرفته بود که با ریختن فضولات باز و بسته می‌شد. خاصیت این مستراح این بود که خطر سقوط افراد را از بین برده و کثافات نیز پس از شستن از منظر دور می‌شد. این مستراح که اسم فرنگی به خود گرفته در اصل نوع اولیه توالت‌های ایرانی امروز است.

تخطی کردن از ممنوعیت قضای حاجت در کنار معابر جریمه‌های سنگینی در بر داشت، اما گویا در آن دوران کسبه، محلی برای رفع حاجت نداشتند. به همین دلیل آنها هر یک استکان یا جام کوچکی مخصوص این کار داشته و کنار کوچه ادرار کرده و خود را با آن تطهیر می‌کردند. جعفر شهری روایت‌های جذابی را در این باره آورده است که یکی از آنها را باهم می‌خوانیم:

«غلامحسین خان توتونی یکی از کسبه معروف و معتبر بازار بود که روزی هنگام ادرار کنار کوچه با استکان دستش که برای استبرا برده بود، گرفتار آژان شده جلب به کمسیری می‌شود. صاحب منصب کشیک که خود هم قاضی، هم مجری و هم تحویلدار بود؛ برایش پنج تومان و دو قران قبض جریمه صادر می‌کند. غلامحسین خان ابتدا متوسل به شخصیت خود و سرشناسی در کمیسری شده و طفره می‌رود اما چون چاره را ناچار می‌بیند، پنج تومان و دو قران یک طرف میز و همین مبلغ را طرف دیگر گذاشته و قبض دیگری نیز مطالبه می‌کند. صاحب منصب وقتی وجه دوم را مشاهده می‌کند و برایش جویای سبب می‌شود، جواب می‌شنود که در حین عمل بادی هم از مخلص صادر شد که مامور شما زیرسبیلی رد کرده و آن را به عرض نرسانیده، خواستم که چیزی از شما نزد ما نمانده باشد!
موضوع جنبه اهانت پیدا می‌کند و صاحب منصب با عصبانیت و برای تنبیه هرچه بیشتر و نقره داغ کردن او قبض دوم را هم مهر می‌کند، اما کار به اینجا خاتمه نیافته و وقتی غلامحسین خان قبض‌ها را در جیب می‌گذارد می‌گوید که اکنون که مسلم شد باد نیز موجب جریمه می‌شود می‌خواهم یک قبض دیگر هم برای حرفی که می‌زنم صادر کنی و از قول من به آن پفیوزی که حکم [ادرار نکردن] کرده بگویی که باید اول مبالش را می‌ساختی، دوم حکمش را می‌کردی.»

ایبنا

از این کتاب تا امروز بیش از 10 ترجمه در کتابخانه ملی ثبت شده: «اجرام آسمانی»، «بانوان مهتاب»، «دختران مهتاب»، «دختران ماه»، «ماه خاتون‌ها»، «زنان ماه» و «بانوان ماه»... روند جامعه‌ای را با تمرکز بر زنان آن در یک دوره یکصد ساله بازنمایی کند. از این‌ رو شاخص‌ترین مساله «گفتمان نسل»هاست؛ گفتمانی که گذار شخصیت‌ها را از سنت به مدرنیته می‌نماید... در برزخ گذشته زندگی می‌کنند و گویی راه گریزی از آن ندارند ...
اولین کتاب دانشگاهی است که به جامعه‌شناسی اسلام و تا حدودی تشیع می‌پردازد... برخی معتقدند جامعه‌شناسی دین مربوط به مسیحیت است نه اسلام... در بنیادگرایی ما با دین بدون فرهنگ مواجهیم... مطالعه تحولات تاریخی و سازمانی روحانیت... جامعه‌شناسان فرانسوی ترجیح می‌دهند درباره قبایل استرالیا یا اسکیموها تحقیق کنند تا اینکه مسلمانان را موضوع تحقیق قراردهند ...
«سووشون» رمانِ تجاوز است، تجاوز به روح یک ملت... مردمی که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند با تجاوزگران هم‌داستان می‌شوند... همه زن‌ها حتی چهره‌های منفی مثل «عزت‌الدوله» هر یک به‌نوعی وجوه گوناگونِ ستمدیدگی، بی‌پناهی، ناکامی و تحملِ زن ایرانی را به نمایش می‌گذارند... می‌خواستم بچه‌هایم را با محبت و در محیط آرام بزرگ کنم اما الان با کینه بزرگ می‌شوند...هر هفته نان و خرما به دیوانه‌خانه و زندان می‌فرستد... تاریخ در این رمان لَق نمی‌زند یعنی آدم‌ها از بستر واقعی برخاسته‌اند ...
در هم آمیختگی «من و تو»، «ما» نمی‌شود! اصلا یکجا نیستیم. من در عالم خودم هستم و تو هم در عالم خودت... جینی دختر شرقی بیست و چهار ساله دانشجوی رشته‌ی زبان های خارجی دانشگاه استنفورد که یک سال و نیم در گروه درمانی دکتر یالوم شرکت کرده است و هیچ گونه بهبودی نداشته، بهانه‌ی خلق این اثر می‌‎شود... خواننده هر روز یک قدم نزدیکتر شدن جینی با خود مطلوبش را می‌‎بیند، شاهد خودافشایی‌گری‌های دکتر یالوم می‌‎شود و طعم یک روان درمانی اصیل را می‌‎چشد. ...
بسیاری از پزشکانی که کارشناس بررسی داروها هستند، خود با شرکت‌های سازنده آن داروها همکاری می‌کنند... علم مدرن یک کسب و کار بزرگ محسوب می‌شود... پول بر هنجارهای علم به شکل‌های مختلفی تأثیر می‌گذارد و موجب سوگیری عالمان می‌شود... گاه پژوهشگران بین منافع شخصی یا سازمانی خود و منافع جامعه گیر می‌کنند. این جاست که باید یکی از این سه راهبرد را دنبال کرد: افشا کردن این تضاد منافع، مدیریت آن، یا خودداری از ادامه آن. ...