بیگانه با خویش | آرمان ملی
 

غربت تأثیری دائمی و بازگشت‌ناپذیر بر انسان مهاجر می‌گذارد، حتی اگر او همه‌ هم‌و‌غمش را بر سازگاری با محیطی بگذارد که جای خانه و خاک مادری‌اش را گرفته، باز بخشی از وجودش سرزمین تازه را نفی می‌کند و پس می‌زند و استحاله‌شدن در محیط جدید را به‌طور کامل برنمی‌تابد. او درگیر جنگی فرسایشی و مواجهه‌ای نابرابر و بی‌ثمری می‌شود که جز اندوه و تنهایی نتیجه‌ای برای او دربرندارد. انسان مهاجر همواره برای حفظ و اعاده‌ هویتش می‌جنگد و شخصیت‌‌های اصلی رمان «کافورپوش» [اثر عالیه عطایی] نیز در چنین میدانی است که مبارزه می‌کنند.

کافورپوش عالیه عطایی]

گرچه مهاجرت خانواده‌ رفعت زمانی اتفاق افتاده که مانی و خواهرش بسیار کوچک‌تر از آن بوده‌اند که از سرزمین مادری چیزی به یاد داشته باشند، اما غم غربت و تمنای بازگشتن به زادگاه همواره مانی و خواهرش همراهی می‌کند. آنها دوقلوهایی بازمانده از ازدواجی نیمه‌کاره‌اند که هنگام تولدشان، مرگ مادر رقم خورده و پدر طی ازدواجی مجدد از خاک خود دل کنده و به تهران آمده. همین نقل‌مکان سوال‌هایی در ذهن دوقلوها کاشته که همواره بی‌جواب مانده. چرا آمده‌اند؟ چرا همان‌جا نمانده‌اند؟ چرا هیچ‌وقت دوباره برنگشته‌اند به آنجا؟ و از همه کلیدی‌تر اینکه آنها کی هستند؟

در گشت‌وگذاری به درازای چهار فصل و به مساحت تمامی شهر تهران، مانی در پی یافتن پاسخی برای این سوال است که او حقیقتا کیست؟ بهانه‌ این جست‌وجو گم‌شدن خواهر دوقلو است که آبجی صدایش می‌زنند. آبجی تنها همدم واقعی مانی است. مادامی که او هست، سردرگمی و پرسشگری برای هویت، گرچه در ذهن مانی پررنگ است، اما بی‌قرارش نمی‌کند. حضور آبجی همچون مادری به مانی آرامشِ یک‌جانشستن می‌بخشد. شاید برای همین است که علی‌رغم آن‌همه شوریدگی و عاشق‌پیشگی، جداشدن از زن محبوب زندگی‌اش، هما، را تاب می‌آورد و برای فراموش‌کردنش با نگین آشنا می‌شود و ازدواج می‌کند. اما همین‌که آبجی ناپدید می‌شود ثبات هم از زندگی مانی رخت برمی‌بندد و معلق‌ماندن میان صدها سوال بی‌جواب او را به مرز دیوانگی می‌کشاند.

مانی خود را در کنار خانواده غریب می‌بیند. ملوس، نامادری و یعقوب، نابرادری، با اینکه متعلق به همان خاکی هستند که مانی خود را مال آنجا می‌داند، اما غریبه‌تر از مردم تهران‌اند. آنها جزو خانواده حساب نمی‌شوند، چون آن اصالت را ندارند و به زور خود را به آن چسبانده‌اند. هر‌چه‌قدر هم که محبت کنند و صمیمیت به خرج دهند باز هم وصله‌هایی نچسب‌اند که اسم خانواده را خراب می‌کنند. او نامادری و نابرادری را مسئول اصلی کوچ خانواده می‌داند. کوچی که آنها را از اسم‌ورسم تهی کرده و هویت‌شان را دزدیده.

جدا از تمام چیزهایی که مخل اصالت خانواده بوده‌اند و هستند، این عقیم‌بودن آبجی است که غم تسکین‌ناپذیر مانی است و با رفتن آبجی این زخم بیشتر سر باز می‌‌کند. آبجی که مظهر مادر و زادگاه است و ادامه‌دهنده‌ اصالت نسل، حالا از انجام حیاتی‌ترین وظیفه‌ خود در قبال خانواده ناتوان است. این درد می‌تواند مانی را از پا دربیاورد، چون مساله‌ اصل‌ونسب را بغرنج‌تر می‌کند و علاوه برآن، همراهی مانی در دوران جنینی و تولد با خواهرش بوده که باعث شده این نقص به او منتقل شود. مانی خودش را در این‌باره صد‌در‌صد مقصر می‌داند و عذاب وجدان از اینکه در نازایی خواهر نقش اصلی را داشته لحظه‌ای رهایش نمی‌کند. از طرفی هویت زنانه‌ خواهر با همین چیزها تعریف می‌شود. چون دستگاه تولید نسل به‌درستی تکامل نیافته، دکتر می‌گوید آبجی نه زن است و نه مرد. چنین ابهامی به روان و ذهنیتی که مانی از جسم خود دارد سرایت می‌کند. آنها دوقلو هستند و از یک سندروم رنج برنده‌اند؛ سندرومی که از بدو بسته‌شدن نطفه و زندگی در رحم مادر با آنها همراه بوده‌. همانی که شاید سبب‌ساز مرگ مادرشان، به‌خاطر ماندن جفت در رحم و بیرون‌نیامدنش، شده. اما اگر مانی نبود شاید وضعیت برای آبجی بهتر می‌شد. شاید آن وقت او یک زن تمام‌عیار بود. حالا که او نمی‌تواند کمال زنانگی را تجربه کند، مانی چطور می‌تواند خود را یک مرد کامل بداند؟ این مسأله بر سنگینی بحران هویت مانی می‌افزاید و موقعیت را دشوارتر می‌کند.

مانی به‌خاطر تمامی آنچه بیگانگی‌اش را با آدم‌ها رقم زده و بین او و دیگران فاصله انداخته، خود را متمایزتر و خاص‌تر می‌بیند. همین خاص‌بودن، باعث می‌شود بر شاعرپیشگی‌ای تأکید کند که درواقع ندارد یا از اصالت عشقی حرف بزند که در عمل خیلی هم به آن پایبند نمانده. غربت در شهری که او خود را متعلق به آن نمی‌داند و در میان آدم‌هایی که زمین تا آسمان خود را با آنها متفاوت می‌بیند، از او موجودی اوتیستیک ساخته است که محرک‌های محیط را دگرگونه دریافت می‌کند و به شکلی متفاوت از عرف به آنها پاسخ می‌دهد. درواقع مانی مظهر آدمی است که درنهایتِ طیفِ مغلوب‌ها قرار دارد. مغلوب‌های جنگ بی‌امانی که غربت با انسان راه می‌اندازد. جنگی که تمام توان آدمی را برای سازگاری در محیطی غریب به چالش می‌طلبد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

جنبش‌های اجتماعی نوعی همبستگی اجتماعی به ارمغان می‌آورند که می‌توانند فرصتی برای احیای دو عنصر کلیدی حیات مبتنی بر سرمایه اجتماعی ـ یعنی ارزش‌های مشترک و ارتباطات بیشتر ـ فراهم کند... «اجتماع» عرصه‌ای است که نه منافع فردی در آن سیطره دارد، نه فرد در جمع ذوب شده است... سه‌ضلع دولت، بازار و اجتماع سرنوشت جامعه را رقم می‌زنند... برخورد انحصارگرایانه گروه‌های مذهبی نسبت به سکولارها در داخل و دین‌ستیزی بنیادگراهای سکولار در خارج کشور، منازعه‌ای برابر نیست ...
قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...
انسان را به نظاره‌ی شاعرانه‌ی اشیا در درونی‌ترین زندگی آنها می‌برد... اراده‌ی خدا را جانشین اراده‌ی خویش می‌کند، و به همین سبب، استقلال مطلق در برابر خلق و وارستگی در برابر اشیا پیدا می‌کند؛ دیگر خلق و اشیا را برای خودشان دوست می‌دارد؛ همان‌گونه که خدا آنها را دوست می‌دارد... انسان به عنوان آفریده‌ی عشق مرکز آزادی است و مغرورانه در برابر خدا و سراسر جهان هستی می‌ایستد. عمق درون او را تنها خدا می‌تواند بخواند! ...
گراس برای تک‌تک سال‌های یک قرن، داستانی به وجود آورده است... از اتفاقات بزرگ و گاه رویدادهای به نظر بی‌اهمیت تا تحولات فنی و اکتشافات علم و تکنولوژی، خودبزرگ‌بینی انسان‌ها، شکنجه و کشتار و در نهایت، شروع‌های دوباره... طوری به جنگ جهانی نگاه می‌کنند که انگار دارند درباره یک بازی فوتبال حرف می‌زنند...دلسردی چپ‌ها از تئودور آدورنو، تیراندازی به رودی دوچکه، محرک جنبش دانشجویی آلمان، ملاقات پل سلان و مارتین هایدگر ...
اکنون می‌توانند در زندگی زمینی خود تأمل کنند، گناهان و خطاهای خود را خود داوری کنند... نخست غرور است و حسد و خشم؛ در پی آنها تنبلی، خست، شکم‌پرستی و شهوت‌رانی... خدا دل‌هایی را که میان خود برادرند برکت می‌دهد. این راز ارواح است که زندگی آنها عین زندگی خداست... رفیق نوش‌خواری‌ها و سرگردانی‌های خود را ملاقات می‌کند. هردو، خوشحال از بازیافتن یکدیگر، از گذشته‌ی مشترک خود یاد می‌کنند ...