شهری را تصور کنید که کاملا از معنویت تهی شده و مردمانی دارد که همه در نمایشی بزرگ از آرمانهای انقلابی و منش اشتراکی در تضاد با فضای واقعی، که آمیخته با سلسهمراتب قدرت و ثروت است، زندگی میکنند. مواجهه عالم ماوراء الطبیعه با این محیط چگونه خواهد بود؟ این مواجهه برای شهری به نام مسکو در کتاب بولگاکف به نام مرشد و مارگاریتا، ترسیم شده است. مواجههای که در آن شیطان بهعنوان عنصر اصلی شر در جهان ماوراالطبیعه وارد مسکو میشود و شهری سرد و مردمانی همچون مردگان متحرک را وارد نمایش خودساختهاش میکند.
کتاب مرشد و مارگاریتا به اندازه تصویر درجشده در همین پیرنگ، عجیب، مشوش، و چند لایه است. شیطان در اقامتش در مسکو خرابی به بار میآورد و آشوب به پا میکند. سلسله مراتب قدرت و ثروت را به هم میریزد و هنرمندان حکومتی را که خود را عقل کلهای دنیای هنر و تئاتر میدانند به تیمارستان و دیوانهخانه میفرستد. به همین راحتی، تظاهر مردمان مقید به آرمانهای کمونیست را به سخره میگیرد و آنان را فریب میدهد تا همانی که هستند را نشان دهند.
همه اینها در پس زمینهای از روایت یک نویسنده از یسوعای ناصری در اورشلیم رخ میدهد و رمان با برقراری تناظری یک به یک میان مسکو و اورشلیم، مواجهه دو شخصیت از دنیای ماورالطلبیعه را در دو برهه زمانی و مکانی کاملا متفاوت به تصویر میکشد: یسوعای ناصری که 2000 سال قبل در اورشلیم زیسته و استاد جادوی سیاه که در دهه 60 میلادی در مسکو ظاهر شده، یکی فرمانروای تاریکی به نام شیطان و دیگری برگزیده نور و نیکی به نام عیسی مسیح.
بولگاکف به طرزی هنرمندانه این دو روایت را موازی به پیش میبرد. از نظر او نه فرمانروای تاریکی سیاهی مطلق است و نه پیامآور نیکی سفیدی محض. هر دوی این برگزیدگان، مامورانی هستند که دعوت به دنیای خود میکنند و آدمها انتخاب میکنند که با چه کسی همراه شوند و راهش را پی گیرند. از همین بابت، شیطان و عیسی هر دو نمایشی عینی از جنبههای درونی آدمها هستند. آنان که تاریکی را بر گزینند در حسرت نور عذاب می کشند و آنانکه راه نیکی را میروند از رنج این دنیا فراغت ندارند. از همین روست که در انتهای رمان، استاد جادوی سیاه و یسوعا سرنوشت مرد نویسنده را تعیین میکنند و راهی میانه در تاریکی و نور را برایش رقم میزنند.
مرشد و مارگاریتا تجربه زیستهای از زندگی نویسنده در مسکوی دوران کمونیستی است. مسکویی که مردمانش نقاب بر چهره دارند و تنها شیطان، با اغواگری و شرارت در شهر، میتواند چهرههای واقعی مردم را به خودشان نشان دهد و تهیبودن آرمانهای سیاسی و شرایط زندگی شوروی را با تردستی نشان دهد. شاید به همین علت، کتاب سالها در شوروی توقیف بوده است و بعد از مرگ نویسنده است که کتاب فرصت انتشار عمومی مییابد.
................ تجربهی زندگی دوباره ...............
