روان‏شناسی تصمیم‏‌گیری ‏در محاسبات سیاسی و بین‌المللی | الف

در عرصه روابط بین‌الملل رویکردها و مکاتب مختلفی وجود دارد که تلاش می‌کند الگوهای رفتاری حاکم بر تحولات بین‌الملل را شناسایی کرده و بر اساس آنها تحلیل‌ها و گاه پیش‌بینی‌هایی را عرضه ‌کند. چند دهه قبل یک رویکرد در روابط بین‌الملل ظهور کرد که تحلیل تحولات روابط بین‌الملل را از منظر روانشناسی انجام می‌داد. باید توجه داشت که نگاه روانشناسانه به عالم سیاست تا جایی که نگارنده مطلع است حداقل به دوره فروید بر می‌گردد و همواره کسانی تلاش کرده‌اند علت تصمیمات سیاسی را در چگونگی رشد و نمو در دوران کودکی، کیفیت جامعه‌پذیری و اموری از این دست جستجو کنند؛ اما این رویکردها بیشتر از منظر نظریه شخصیت بوده است. یعنی همانگونه که نظریه‌های مختلف شخصیت، الگوهای مختلفی برای طبقه‌بندی آدم‌ها عرضه‌ کرده‌اند گاه تلاش‌هایی شده تا نشان دهند هر کدام از این طبقات شخصیتی اگر در عرصه سیاسی به مسئولیتی برسند چه نوع رفتار و اقدامی را احتمالاً بیشتر اتخاذ می‌کنند.

دولتمردان چگونه فکر می‌کنند: روانشناسی سیاست بین‌الملل (How Statesmen Think: The Psychology of International Politics)

آنچه که رویکرد روانشناسی به روابط بین‌الملل را از رویکرد قدیمی روانشناسی به علوم سیاسی متمایز می‌کند آنست که تلاش می‌کند تصمیمات ناظر بر امور بین‌الملل را نه از منظر نظریه شخصیت بلکه از منظر روانشناسی تصمیم‌گیری و قضاوت مورد تحلیل قرار دهد. به عبارت دیگر جوهره این رویکرد آن است که به جای عمیق‌شدن در مورد چگونگی رشد و بزرگ‌شدن یک سیاستمدار باید به این مساله پرداخت که وی مسائل را چگونه می‌بیند، چگونه تجزیه و تحلیل می‌کند، چون اکثر امور اندازه عینی ندارند در ذهنش به هر عامل چه وزنی می‌دهد و در این هزینه-فایده کردن‌ها در معرض چه سوگیری‌ها و خطاهایی قرار می‌گیرد. همانطور که ما در زندگی روزمره، رفتار همکاران، همسایگان و اقوام خود را بر حسب باورهای شخصی و قبلی‌مان به شکل‌های مختلف تفسیر می‌کنیم، احتمال سوءبرداشت (misperception) در عرصه روابط بین‌الملل شدیدتر است زیرا در عرصه روابط بین‌الملل بازیگران از فرهنگ‌های مختلف هستند و اذهان هر کس در قضاوت و تحلیل به الگوهای فرهنگی خود عادت کرده است. اگرچه سوء برداشت و سوگیری در تصمیم‌گیری‌ها در همه ارکان زندگی عادی نیز وجود دارد و در فعالیت‌های پزشکی و قضائی گاه به هزینه جان یک نفر تمام می شود اما سوءبرداشت‌ها و خطاهای تصمیم‌گیری در عرصه بین‌الملل هزینه‌های گزافی دارد زیرا گاه جنگ‌های غیرضرور را الزامی می‌‏کند.

دانش روانشناسی تصمیم‌گیری و قضاوت را روانشناسانی گسترش دادند که نهایتا یکی از آن‌ها – دنیل کاهنمن- جایزه نوبل اقتصاد را دریافت کرد زیرا اقتصاددانان به سرعت این یافته‌ها را برای اصلاح مدل‌های اقتصادی به کار گرفتند و نام این حوزه را به اقتصاد رفتاری تغییر دادند. وقتی از کاهنمن در هنگام اهدای جایزه نوبل پرسیدند که ناکامی بزرگ وی چه بوده؟ گفت اینکه بتواند اهمیت یافته‌های روانشناسی تصمیم‌گیری را به تحلیل‌گران و رهبران سیاسی بقبولانم تا از دستاوردهای آن برای جلوگیری از خطرهای ناشی از محاسبات غلط و سوگیری‌های احتمالی استفاده کنند.

اولین و معروف‌ترین کتابی که کاربرد روانشناسی تصمیم‌گیری را در عرصه روابط بین‌الملل به خوبی نشان داد کتاب برداشت‌ها و سوءبرداشت‌ها در سیاست بین‌الملل (Perception and Misperception in International Politics) نوشته رابرت جرویس (Robert Jervis) بود که برگرفته از تز دوره دکترای وی است. وی مهم‌ترین نویسنده پیشرو در این عرصه است و در کل دوره عمر کاری خود در دانشگاه، همین رویکرد را دنبال کرده و در مقالات متعددی مصادیق متنوعی عرضه کرده است. وی چند سال پیش در ادامه کتاب مذکور، کتاب دیگری تحت عنوان «دولتمردان چگونه فکر می‌کنند: روانشناسی سیاست بین‌الملل (How Statesmen Think: The Psychology of International Politics)» است که خوشبختانه توسط گروهی از متخصصان حوزه بین‌الملل [دانشگاه علامه طباطبائی] ترجمه و به بازار کتاب ایران عرضه شده است. این کتاب متشکل از مقالات مختلفی است که جرویس به مرور زمان در مجلات مختلف به چاپ رسانده است. فهم باورها، باورهای دومینویی، بازدارندگی و برداشت‌ها، چرا نهادهای اطلاعاتی و سیاستگذاران با هم برخورد می‌کنند؟، علامت‌دهی و برداشت از جمله عناوین فصل‌های مختلف این کتاب است.

اگر کسی با ادبیات روان‌شناسی تصمیم‌گیری آشنا نباشد، این کتاب دو حسن مهم دارد. از یک سو زمینه آشنایی با این حوزه علمی را فراهم کرده و از سوی دیگر مصادیق جالب‌توجهی در عرصه بین‌الملل و تاریخ عرضه می‌کند اما اگر کسی با این ادبیات آشنا باشد، بیشتر از مصادیق جالب آن بهره مند می‌شود.

پیش از هر چیز باید از زحمات کشیده شده برای انتقال این عرصه از دانش به کشور قدردانی و تمجید کرد. در عین حال باید کاستی‌های هر کار را نیز گوشزد کرد تا زمینه بهبود در آن کار و کارهای بعدی فراهم شود. بر اساس یک نگاه سختگیرانه باید گفت اشکال بزرگ کتاب آن است که هر فصل توسط یک نفر ترجمه شده و یکنواختی مورد انتظار در ترجمه ها مشاهده نمی‌شود. شاید لازم نبود که هر فصل توسط یک یا دو نفر مستقلا ترجمه شود و می‌شد کل کتاب را با دو یا سه نفر ترجمه کرد. با این کار ترجمه‌ها احتمالاً یک دست‌تر می‏شد. همچنین باید اذعان کرد که اگرچه اصل متن نسبتاً سخت بوده و به لحاظ مفهومی دشواری‌هایی داشته اما ترجمه آن بر حجم دشواری‌ها افزوده و عملا فهم برخی فرازها بسیار دشوار شده است. کتاب اگرچه دارای ویراستار و سرویراستار بوده ولی هنوز با اشکالات ویرایشی و حتی تایپی مواجه است. انتظار می‌رود این قبیل اشکالات برای چاپ دوم کتاب مرتفع شود تا متن منقح‏تری در اختیار خوانندگان قرار گیرد و انتقال دانش این عرصه به کشور با سهولت بیشتری صورت گیرد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...
آمریکایی‌ها از این شرایط بسیار بیمناک بودند و فکر می‌کردند ممکن است در ایران هم یک حکومت کمونیستی دایر شود... کیانوری به مصدق پیغام داده بود که اگر شما موافقت کنید می‌توانیم کودتا را خنثی کنیم... مصدق خودش را قربانی کرد ... حزب توده ایران و همه احزاب کمونیستی به‌خصوص در جهان‌سوم این اشکال را از اول داشتند که برای استالین جایگاه دیگری قائل بودند و او را مثل بُت می‌پرستیدند... حضور مستشاران آمریکایی یکی از بهانه‌های حزب توده در کارشکنی به ضد مصدق بود ...
شبیه افسانه‌ای درمورد یک نفرین خانوادگی... وقایع رمان در محیط تاریخی آفریقای جنوبی روی می‌دهند، محیطی که تمام عهدها را مسموم کرده و آنها را بی‌اثر می‌کند... به مدرسه‌ای فرستاده شده که از آن بیزار است... مادرشان ابتدا یهودی بود و بعداً به آیین مسیحیت اصلاح‌شده هلندی همسرش گروید؛ اما کمی قبل از مرگش، دوباره به یهودیت گروید، واقعیتی که شوهرش را خشمگین می‌کرد... مرگ مادر و وعده‌ای که به آن عمل نشده در دل اعضای خانواده باعث وحشت می‌شود ...