دیگریتِ مخربِ «دیگری» | اعتماد


مجموعه داستان «زنانی که زنده‌اند» اثر فریبا چلبی‌‌یانی که از سوی انتشارات حکمت کلمه منتشر شد، زن را در ارتباط آن با دیگری مطرح می‌کند. دیگری که به قول سارتر جهنم است؛ اولین داستان مجموعه «زنانی که زنده‌اند» را که از قضا نام کتاب هم از آن گرفته شده، باید کلیدواژه داستان‌های دیگر دانست. «دیگری» در داستان‌های این مجموعه دو وجه دارد: زنان در نسبت با مردان و زنان در نسبت با زنان. این دو «دیگری» بیشتر از آنکه تسهیل‌گر شرایط باشند، بلکه در وجهی تصاحب‌گر و مخرب‌ واقع‌ می‌شوند. زنان داستان در موقعیتی گرفتارند که خود آن را نساخته‌اند. آنها بی‌آنکه اراده‌ای از آنها دخیل بوده باشد، به دنیای مردان و زنان «دیگر» -به تعبیر هانا آرنت- پرتاب شده‌اند؛ نوعی جبر تاریخی. قرار گرفتن در زیست‌بوم مردانه‌ای که زن را درجه دوم می‌بیند و اجازه شکوفایی و شور زندگی آزادانه را از زنان می‌گیرد.در این مجموعه، دوئیتی می‌بینیم که در یک سمتش زنان و در سمت دیگرش مردان قرار دارند. تقابلی که در آن، بودن یکی در نبودن یا کمرنگ شدن نقش دیگری است.

زنانی که زنده‌اند فریبا چلبی‌‌یانی

دیگری
زنان داستان به تعبیر فلسفی «با دیگری» مطرح می‌شوند. این «دیگری» همان ارتباط زن با دنیای پیرامونی است که در اغلب اوقات، هویت زن و دغدغه زندگی او را می‌سازد. این دیگری در اولین داستان مجموعه «زنانی که زنده‌اند» به خوبی مطرح شده است. سیمین خانم همسر نویسنده به داستانی که همسرش می‌نویسد و توصیف می‌کند آگاه و باخبر است: زن موطلایی قدبلند با گونه‌های برجسته.حسادت سیمین نسبت به زن داستان تامل‌برانگیز است. زن موطلایی قد بلند همان «دیگری» این داستان است که اگرچه زاییده خیال است، اما برای زن مهم می‌شود و نشان می‌دهد که حسادت زنانه حد و مرز نمی‌شناسد. از طرفی زنی که در واقعیت زندگی نویسنده وجود دارد، دیده ‌نمی‌شود. در پارادوکسی که در داستان هست، زن واقعی نادیده ‌گرفته می‌شود و زن خیالی داستان اهمیت می‌یابد. «دیگری»ای که اگرچه صورتی خیالی دارد اما روح دارد و زنده است. داستان بر گمشدگی صحه می‌گذارد و همیشه گمشده‌ای در برابر هرکس چه زن و چه مرد وجود دارد .در داستان «معامله» زن داستان را می‌بینیم که از داستان بیرون آمده و به دنیای آدم‌ها وارد شده است. زنی که دوست دارد زندگی را در بستر زن بودن تجربه کند. او «دیگری» یعنی شخصیت مرد را ترسو و تا حدی محافظه‌کار خطاب می‌کند که در داستان قبلی هم ازدواج با یک زن به درد نخور ثروتمند را به او ترجیح داده ‌بود. یک «دیگری» که نویسنده و خالق اوست و آزارش می‌دهد و دوست دارد از او بگذرد: «اما از روی لجی که با نویسنده داشت، رفت تو قالب مرد. یک‌بار هم قرار بود جایی از خجالت زبانش بند بیاید که کفشش را برداشته و با پاشنه افتاده بود به جان مرد.»

دیگری در داستان «ضرباهنگ» نیز خود را در قالب گمشده مطرح می‌کند. پیرمردی که در یک روز سرد، هوس رفتن شنا در دریاچه ارومیه به سرش می‌زند. خاطرات سال‌های گذشته دریاچه ارومیه با همسرش مهین او را به آن حوالی کشانده است. اما مهین دیگر نیست. آن «دیگری» که برای پیرمرد هویت‌بخش بوده و نه جهنم که بهشتش بوده، حالا دیگر ‌نیست.داستان «حاشیه» داستان زنی تنهاست که مطلوب ذهنی‌اش، عشق و شور زندگی است، اما «دیگری» برای او در قامت مردانی ظاهر می‌شوند که او را اقناع هوس‌های خویش می‌خواهند.این «دیگری» در داستان «عفو» بسیار خطرناک می‌شود و به حذف زنان می‌اندیشد. «عفو» داستان مردی است که از زنان و دخترانی که به دام او افتاده‌اند، انتقام می‌گیرد. انتقامی که برای او در حکم عملی افتخارآمیز است.در داستان «دعوت» سهیلا همان دیگری کسی است که عروسی و ازدواجش برای ملیحه مساله یا جهنم می‌شود: «وقتی خبر ازدواج سهیلا را شنیده مثل فرد شکست خورده‌ای سگرمه‌هایش توی هم رفته است. کم مانده از غصه دق مرگ بشود.» این دیگری با خود شرایطی- شوهر پولدار- می‌آورد که ملیحه از شنیدن آن رنجور می‌شود.

تنهایی
زنان داستان‌های این مجموعه بیشتر زنان خانه‌دار و سنتی‌اند. زنانی که شاغل نیستند، بلکه وابستگی مالی به مرد دارند. آنها سعی می‌کنند نسبت با مردان، تنهایی خود را تسکین ببخشند، اما بیشتر خیانت می‌بینند و زخمی بر زخم‌های کهنه‎شان افزوده می‌شود. زنانی به تعبیر نویسنده زنده‌اند اما سهم زنده بودن‌شان نادیده گرفته‌ می‌شود. سایه مردسالاری اجازه زیستی با نشاط به زنان داستان نمی‌دهد. هوس‌بازی مردان و جو مردسالارانه محیط زندگی‌شان، اجازه دیده‌ شدن به زنان نمی‌دهد و این به صورت امری تراژیک در داستان‌ها جریان دارد. از سیزده داستان پنج داستان از زاویه دید مردان روایت می‌شود و راوی‌های‌شان مردان هستند. در این داستان‌ها، تنهایی در اشکال مختلف روایت می‌شود. مانند مرد داستان «جاده‌خاکی» که یک خودکشی ناموفق داشته و در نظر دارد برای دومین بار خودکشی کند و وضعیت تنهایی او به خوبی در داستان روایت شده ‌است. یا در داستان «خاطره بازی» که راوی مرد داستان در کارها و جنایات خود را در مرور خاطراتش روایت می‌کند و ما را به تنهایی خود می‌برد.

دنیای زنانه
با این حال، زنان این مجموعه داستان از یک ویژگی دیگر نیز برخوردارند و آن دنیای پراحساس زن بودن و امید داشتن به زندگی است؛ زنانی که تنها هستند و اگرچه توانایی انتقام ندارند اما با محدودیت‌هایی که جامعه مردسالار به آنها تحمیل کرده به زندگی‌شان ادامه می‌دهند. هرچند «دیگری» در اغلب موارد برای آنها جهنمی طاقت‌فرسا می‌سازد، اما آنها دوستدار زندگی و به قول نویسنده «زنانی که زنده‌اند». آنها نبض زندگی‌اند و کتمان یا حذف‌شان محصول منطق نادرست است.

................ هر روز با کتاب ...............

«سم‌پاشی انسان‌ها» برای نجات از آفت‌های ایدئولوژیک اجتناب‌ناپذیر است... مانع ابراز مخالفتِ مخالفین آنها هم نمی‌شویم... در سکانس بعد معلوم می‌شود که منظور از «ابراز مخالفت»، چماق‌کشی‌ و منظور از عناصر سالم و «پادزهرها» نیز «لباس شخصی‌ها»ی خودسر!... وقتی قدرت در یک حکومت، مقدس و الهی جلوه داده شد؛ صاحبان قدرت، نمایندگان خدا و مجری اوامر اویند و لذا اصولا دیگر امکانی! برای «سوءاستفاده» باقی نمی‌ماند ...
رفتار جلال را ناشی از قبول پست وزارت از سوی خانلری می‌داند و ساعدی را هم از مریدان آل‌احمد می‌بیند... خودداری سردبیر مجله سخن از چاپ اشعار نیما باعث دشمنی میان این دو شد... شاه از او خواسته بوده در موکب ملوکانه برای افتتاح جاده هراز بروند... «مادر و بچه» را به ترجمه اشرف پهلوی منتشر کرد که درواقع ثمینه باغچه‌بان مترجم آن بود... کتاب «اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده» را نزد شاه می‌برد: «که چه نشسته‌اید؟ دین از دست رفت! این کتاب با ترویج افکار الحادی احساسات مردم مسلمان را جریحه‌دار کرد ...
در نیمه‌های دوره قاجار اقتصاد کشور با اقتصاد جهانی پیوند یافت و بخش کشاورزی و جامعه روستایی با توجه به این شرایط در معرض تغییر قرار گرفت... تا پیش از اصلاحات ارضی شکل غالب کار در کشور نه کار مزدی که کار رعیتی بود... هیچ برنامه ملی برای ثبت بیکاری و برقراری بیمه‌های بیکاری وجود ندارد... سیاست‌های دولت برای اسکان مهاجران بیکار با شکست مواجه شده... گفتارهای همدلانه انقلابیون موجب شد این گروه‌ها با انقلابیون همراه شوند ...
پزشک اقامتگاه کنار چشمه‌های آب معدنی است که جدیداً افتتاح شده است و برادرش، شهردار آن منطقه... ناگهان کشف می‌کند که آب‌ها، به دلیل زه‌کشی نامناسب، آلوده است... ماجرا را اگرچه بر ضد منافعش برملا می‌کند... با زنش جر و بحث دارد، ولی هنگامی که سیاست‌بازان و روزنامه و مالکان و در پی آنها، جمعیت بر ضد او متحد می‌شوند، زنش جانب مدعای او را می‌گیرد... برای باج‌خواهی از او سرانجام او را متقاعد می‌کند که دشمنان احاطه‌اش کرده‌ بودند! ...
درباره کانون نویسندگان... قرار می‌شود نامه‌ای تنظیم شود علیه سانسور... اما موفق نمی‌شوند امضاهای لازم را جمع کنند... اعضایش به‌لحاظ سرمایه فرهنگی سطح خیلی بالایی داشتند... مجبوری مدام درون خودت را تسویه کنی. مدام انشعاب داشته باشی. عده‌ای هستند که مدام از جلسات قهر می‌کنند... بعد از مرگ جلال دچار تشتت می‌شوند... در عین داشتن این آزادی اجتماعی، تناقض‌ها بیرون می‌زند. این اشکالی ندارد؛ اشکال در عدم توانایی و بلوغ برای حل آن است ...