«آتش زندان» رمان تحسین‌شده جایزه ادبی مهرگان اثر «ابراهیم دمشناس» به دنبال ارائه چشم‌اندازی وسیع در زمانی گسترش‌یافته میان گذشته اساطیری یک فرهنگ و زمان حال است.

آتش زندان ابراهیم دمشناس

به گزارش کتاب نیوز به نقل از ایرنا، هیئت داوران نوزدهمین و بیستمین دوره جایزه ادبی مهرگان با اکثریت آرا رمان آتشِ زَندان نوشته ابراهیم دمشناس از نشر نیلوفر را به عنوان نخستین رمان تحسین شده هیئت و شایسته دریافت لوح تقدیر جایزه مهرگان ادب دانست.

آتش زَندان روایت پرتاب رستم است به دوران معاصر و ادبیات امروز با زبان داستان، کل روایت، رفت و برگشتی‌ است از سفر میان خوزستان و خراسان. اسماعیل دهقان به همراه پدر خود رستم سفری را به مقصد مشهد آغاز می‌کند. او که مادری عرب و پدری خراسانی دارد برای نخستین بار پا به خراسان می‌گذارد.

رستم که رسم پهلوانی و شاهنامه‌خوانی می‌داند، به گفته خودش از چهل سال، پیش از شروع جنگ به خوزستان آمده تا از میهن دفاع کند. اسماعیل می‌خواهد داستانی در شرح  زندگانی پدر بنویسد و او را رستم ادبیات معاصر کند. او که شناختی از زندگی رستم در خراسان ندارد، در پی آن است که از او بیشتر بداند. پدر اما او را به صبر دعوت می‌کند. زیرا که برای شناخت نمی‌توان فقط تن پهلوان را دید، سر و قلب را هم باید شناخت.

رمان سرشار از اشاره به اسطوره و شاهنامه است. همزمان این ارجاعات به عرفان و مسیحیت و اساطیر یونان نیز می‌رسد. روایت در چند سطح شکل می‌گیرد و امتداد می‌یابد و همگام با روایت اصلی رمان، چند داستان دیگر نیز روایت می‌شود.

مریم مترجم زبان فرانسوی است. دختری در قطار مترجم زبان آلمانی و زبان مادر عربی است. گویی زنان ترجمانی دیگر از نگاه و زبان اسماعیل هستند. شاید به همان گونه که اسماعیل به دنبال ترجمانی دیگر از زبان پدری است. دلدادگی اسماعیل به مریم را می‌توان نماد شوق نویسندگان جنوب به آثار ترجمه از فرنگ نیز دانست.

در خراسان اما اسماعیل با آذر آشنا می‌شود. او که خواهر ناتنی قباد است، رابطه ای نزدیک با اسماعیل پیدا می‌کند. آذر همچون شعله میل به تغییر در ایستایی و وابستگی به گذشته پیروان سنت و ادبیات کلاسیک است.

مریم، داستانی می‌نویسد که اسماعیل در طول سفرش به خراسان می‌خواند. طرح داستان مریم در گفتگوی او با اسماعیل و تفاوت نگاه آنها به روایت رستم و تهمینه  شکل می‌گیرد. داستان مریم عکس نگاه اسماعیل که میل به استفاده از آرایه های ادبی دارد و پنهان کردن مضمون در دل نوشته، نگاه و زبانی صریحی دارد.

داستان مریم را اسماعیل و خواننده نمی توانند به انتها برسانند. اما از آنجا که یکی از دوازده خواستگار مریم در گفت و گویی با او، بی پور (فرزند او و اسماعیل) را مرحوم خطاب می‌کند، می‌توانیم سرنوشت اش را حدس بزنیم که همچون سهراب و عیسی جوانمرگ شده است. از طرفی بی پور می‌تواند نمادی از ادبیات مدرن خوزستان نیز باشد که رشدی سریع دارد و کسانی که در پی او هستند، نیتی جز او دارند.

تم رمان آتش زندان هم این روند را پیش می‌گیرد. اسماعیل که همچون بی‌پور برای شناخت پدر به خراسان آمده، شاید در ذهنش میل به اتصال و اتحاد با ادبیات کهن و سرچشمه‌اش را دارد؛ اما در انتها از هم آنجاست که نیرنگ و خنجر می‌خورد. البته نباید فراموش کنیم نقش اسماعیل در رمان به  طور مرتب تغییر می‌یابد. گاه همچون سهراب جلوه می‌کند، گاه نقشی چو رستم می‌گیرد.

دیگر داستانی که در رمان روایت می‌شود، داستانی است که اسماعیل در قطار می‌نویسد. داستانی که از خواب پدرش شکل می‌گیرد و در آن اسماعیل تبدیل به ماهی می‌شود. ماهی می‌خواهد از راه آب خود را به خراسان برساند. راهی پر فراز و نشیب و پر دریا و رود و قنات.

این روایت هم به روایت اصلی گره می‌خورد. گویی ادبیات خراسان برای ادامه حیات به خونی تازه نیاز دارد که در خوزستان جاری است. روایت‌ها پی در پی به هم باز می‌گردند و نقش خود را در رمان می‌یابند. شخصیت اصلی داستان خود، نویسنده است، از این رو در این رمان نوشتن و خواندن گستره‌اش تا مخاطب کتاب آتش زندان نیز می‌رسد و تودرتویی روایت ها خواننده را هم به درون خود می‌کشد.

در جای جای داستان شعر نقش پررنگی می‌یابد آنچنان که گاهی وقایع و روایت‌های رمان را می‌توان در بیتی خلاصه کرد. گویی نویسنده توالی وقایع داستان را بر اساس ابیاتی که از پیش در نظر داشته، چیده است. مثلا در فصل آخرین یادداشت های بازمانده از اسماعیل، اسماعیل بسیار ابراز تشنگی می‌کند. که این شعر از حافظ را به خاطر متبادر می‌کند:

رندان تشنه‌لب را آبی نمی‌دهد کس
گویی ولی‌شناسان رفتند از این ولایت

یا در فصل در ستایش پاک‌کن ها یا پایان خوش شاهنامه، آنجا که امینه از شدت غم و اندوه گیسوی خود را می‌برد و به باد می‌سپارد؛ اسماعیل با تلاش در قبرستان می‌گردد و موها را جمع می‌کند و حاضر نمی‌شود آن ها را به تهمینه در ازای پیشنهاد پول بدهد. گویی این شعر از سعدی را نویسنده در سر داشته است:

مرا به هیچ بدادی و من هنوز بر آنم
که از وجود تو مویی به عالمی نفروشم

یا در همین فصل می‌توان از کلیت ماجرا این بیت از حافظ را به یاد آورد:

پیراهنی که آید از او بوی یوسفم 
ترسم برادران غیورش قبا کنند.

سطرسطر آتش زندان  قابل پشت خوانی و سفید خوانی ست. در پس هر خط و روایتی، ارجاعی نهفته است که آگاهی و دانش و اشراف خواننده به ادبیات و عرفان و فلسفه و تاریخ را طلب می‌کند.

در قیاس و موازی روایت شاهنامه از داستان رستم و سهراب و رستم و تهمینه، رمان به طور مرتب روابط رستم و اسماعیل و مادرش امینه و تهمینه زن پیشین رستم که بعدها می‌فهمیم نام او خدیجه است را به شاهنامه گره می‌زند.

رمان به سه دفتر بهشت، دوزخ و ورطه تقسیم می‌شود. قباد به اسماعیل می‌گوید قصد دارد از زندگی رستم بنویسد و پیشنهاد همکاری به او می‌دهد. اسماعیل می‌گوید خود قصد انجام چنین کاری را دارد. قباد با روایت اسماعیل به مخالفت می‌پردازد. او زندگی رستم را سوای فرودهایش می‌خواهد و به جز شرح قهرمانی‌ها و حماسه‌هایش نمی‌خواهد بنویسد. به اعتقاد قباد این تحفه‌ای است که نیما و هدایت در دامن ادبیات انداخته اند. مخالفت قباد از جنس انجمن شعر مشهد است. آنها هم با ادبیات و نگاه اسماعیل مخالفت اند. اما شعرش را در نشریه استانی خود به نام اسماعیل  ذوالنون از مشهد چاپ می‌کنند. گویی آن ادبیات مسلط و مقتدر می‌خواهد ادبیات نوپای  معاصر را مصادره کند. هم انکارش می‌کند و هم به نام خودش می‌خواندش. همان گونه که شعر اسماعیل مصادره می‌شود، روند داستان هم به سوی مصادره شدن پیش می‌رود. در فصل آخر رمان، همه چیز متفاوت جلوه می‌کند. رستم که در اوایل داستان می‌میرد و باز زنده می‌شود، برای خاکسپاری به خراسان آورده می‌شود. گویی آن ادبیات چیزی جز جنازه رستم نصیبش نمی‌شود  یا نمی‌خواهد و دفتر برزخ جز تصوری از ذهن و تخیل اسماعیل نبوده است. او از نو با آدم‌ها و فامیل خراسانی‌اش آشنا می‌شود و این بار می‌خواهد سهمش از ارث رستم را باز پس گیرد.

بخشی از کتاب:

توی هر دکّه و مغازه نقشه شهر خودنمایی می‌کند، چیزی برای کشف نمانده. گم نشوید، همین آدم را سرگردان می‌کند. برای گم نشدن باید نقشه و شهر را انطباق داد و کشف کرد. کشف های ما پنهان شده است، پنهان‌کاری یعنی آگاهی تاریخ علم دانایی بر بودن هستی چیزی و پنهان کردنش. من و شمارش معکوس از من به پدرانم که تنها کشفی که کرده ایم را مدام پنهان کرده ایم که تعزیر نشویم. مثل پنهان کردن را پشت فعل. کشف آتش و برنکردن آن و این استقبال گرم و آتشین. این جور شد که از آن پس، فقط رازها را کشف کردیم و دست نیازیدیم به کشف مادی، و نشستیم، کشف الاسرار نوشتیم، کشف چیزی که کتم و کشفش یکی ست.

رمان آتش زندان همچون دیگر آثار ابراهیم دمشناس تصویری زنده و دقیق از فضای خوزستان و بندر ماهشهر ارائه می‌دهد. آدم های دیگر داستان‌های او اینجا هم حضور دارند و تاریخ و جنگ و محیط شهری و روستایی و عشیره ای به خوبی در بافت داستان پرداخته می‌شود.

رمان بر بستر تاریخی سال های پایانی حکومت رضاشاه تا پایان جنگ ایران و عراق روایت می‌شود و داستان عاشقی پدر و پسری را بازگو می‌کند که در پی دیدار زن و دختری به سرزمین و شهری غریب سفر می‌کنند.

رمان زندان پسندر موسوم به آتشِ زَندان اولین رمانی است که دمشناس در سال ۱۳۸۵ نوشته اما پس از رمان دوم و سومش نامه نانوشته در سال ۱۳۹۴ و دل و دلبری در سال ۱۳۹۲ منتشر می‌شود.
کتاب را نشر نیلوفر در ۷۸۴ صفحه به قیمت ۴۸ هزار تومان در شمارگان ۷۷۰ نسخه منتشر کرده است.

ابراهیم دمشناس پیش از این مجموعه داستان نهست را در سال ۱۳۸۲ منتشر کرده و موفق به دریافت جایزه گلشیری شد. همینطور رمان نامه نانوشته او لوح تقدیر جایزه هفت اقلیم را دریافت کرده است.

................ هر روز با کتاب ...............

خود را با نسخه دیگری از رمان روبه‌رو خواهد دید... هر آنچه از راسکلنیکف، سونیا مارملادوف، سویدریگایلف، دونیا خواهر راسکلنیکف و حتی شخصیت‌های فرعی مانند لوژین و رازومیخین شنیده بودیم، مانند نوک کوه یخی بوده که بخش اعظم آن هویدا نبود... همسر با وفای داستایفسکی پس از گذشت 30سال از مرگ نویسنده این یادداشت‌ها را به دولت تسلیم می‌کند... یادداشت‌ها درواقع مرحله جنینی و پرورش شخصیت‌ها و روانشناسی آنهاست ...
آن‌چنان که فکر می‌کنیم در ادوار تاریخی اندیشه‌ ایرانی یک‌دست نبوده است... سنت ایرانی هیچ‌گاه خالی از اندیشه حکومت نبوده است... تمام متن در ذیل سپهر کیهان‌خدایی پر از تاثیر بخت و اقبال و گردش چرخ و ایام است... پادشاهی امری الهی است... باید زمان طی می‌شد تا انسان ایرانی خود به این باور برسد که سرنوشت به دست خویشتن است... اطراف محدود ما که می‌تواند نظام کل هرکسی باشد؛ بازتاب احوال و درک اوست ...
بازگوکردن روابط عاشقانه بی‌نتیجه‌اش، اقدامش به خودکشی، دوستی‌ها و پروژه‌های ادبی‌ منقطعش، تحت‌‌الشعاعِ بخش‌هایی از پیشینه خانوادگی قرار می‌گیرد که مسیر مهاجرت از جمهوری دومینیکن به ایالات متحده آمریکا را معکوس می‌کند و روی زنان خانواده اسکار متمرکز می‌شود... مادرش زیبارویی تیره‌پوست بود... عاشق جنایتکار بدنامی شد... ارواح شرور گهگاه در داستان به‌کار گرفته می‌شوند تا بداقبالی خانواده اسکار را به تصویر بکشند ...
فهم و تحلیل وضعیت فرهنگ در جامعه مصرفی... مربوط به دوران اخیر است، یعنی زاده مدرنیته متأخر، دورانی که با عناوین دیگری مثل جامعه پساصنعتی، جامعه مصرفی و غیره نامگذاری شده است... در یک سو گرایشی هست که معتقد است باید حساب دین را از فرهنگ جدا کرد و برای احیای «فرهنگ اصیل ایرانی» حتی باید آن را هر گونه «دین خویی» پالود؛ در سوی مقابل، اعتقاد بر این است که فرهنگ صبغه‌ای ارزشی و استعلایی دارد و هر خصلت یا ویژگی فرهنگیِ غیردینی را باید از دایره فرهنگ بیرون انداخت ...
وقتی می‌خواهم تسلیم شوم یا وقتی به تسلیم‌شدن فکر می‌کنم، به او فکر می‌کنم... یک جریان به‌ظاهر بی‌پایان از اقتباس‌ها است، که شامل حداقل ۱۷۰ اجرای مستقیم و غیرمستقیم روی صحنه نمایش است، از عالی تا مضحک... باعث می شود که بپرسیم، آیا من هم یک هیولا هستم؟... اکنون می‌فهمم خدابودن چه احساسی دارد!... مکالمه درست درمورد فرانکنشتاین بر ارتباط عمیق بین خلاقیت علمی و مسئولیت ما در قبال خود و یکدیگر متمرکز خواهد شد ...