پادشاهان کاغذی | ایران
شاید کمتر کسی بداند که احمد شاملو که بامداد تخلص میکرد و سپید مینوشت و به عاشقانههایش برای آیدا و شازده کوچولوی عاشق پیشهاش که با ادراکی شرقی ترجمهاش کرده، معروف است، اهل سفرنامه نویسی تاریخی آن هم از سفری نارفته و نادیده و آن هم با زبان طنز باشد؛ سفری در معیت پادشاه: «روزنامهی سفرِ میمنت اثرِ ایالات متفرقهی امریغ»
دور نیست که دوران سلطه غمبار سفیهان بر این ملک و اوضاع اسفناک ملت بیپناه در آن عهد، قلم هر انسان شرافتمندی را به تپش در میآورد.
و چه کسی از شاملویی که صاحب سلاح قلم است سزاوارتر تا پادشاهان برهنهی پرطمطراق را از لابهلای برگههای کتاب قطور تاریخ بیرون کشد و بیلباسیِ آنان را با رگبار هزل و هجو، به استهزا بنشیند و ملت رنجور را با لبخندی تلخ به تماشای این فضاحت عیان بنشاند.
شاملو قصه پر غصه بلاهت و بیلیاقتی شاهان قاجار را با روزنوشت طنزآمیز سفری فرضی از پادشاهی فرضی به خوبی بیان میکند. سفر به ایالات متفرقه امریغ!
سفری که گرچه هرگز محقق نشده و شاید بیتاثیر از حضور خود شاملو در آمریکا و نگاهش به غرب نیز نباشد، اما به گفته نویسنده، نظیرهایست برخاطرات و روزنوشتهای بجا مانده از زمان شاهان و روشنتر، برداشتی است از خاطرات اعتمادالسلطنه وزیر معروف ناصرالدین شاه قاجار.
گرچه خود معتقد است که هنوز با همه تیزی طنز و هجمه هجو و کمان هزلی که بکار برده، نتوانسته آن فضاحت ناب و بلاهت عظیم را که شاهان با نبوغی غیر قابل وصف در صفحات تاریخ مکتوب کردهاند، به رشته قلم در آورد. شاملو برای اثبات این مدعا در فصل آغازین کتاب، نمونههایی از روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه را به عنوان شاهد مثال میآورد. نمونههایی که همچون کاسه چینی لبپری گوشه دل هر آدمی که درد این ملک دارد را میخراشد و برای همیشه تاریخ مایه شرمساری یک ملت از داشتن چنین پادشاهانی خواهد بود. گرچه به قول شاملو، خاطرات اسدالله علم که وزیر دربار پهلوی بوده نیز نشان میدهد در همه دورانها سگ زرد برادر شغال است، چرا که این فضاحت در دوره پهلوی نیز به همان شدت ادامه داشته.
قابی که شاملو مقابل چشم ما میگذارد خاطرات سفر شاهیست خوشگذران، بدزبان، پرمدعا و نادان که توسط دیلماج مخصوصش ثبت شده است.
کتاب در سال ۱۳۶۹ و در آمریکا به نثر قاجار و از زبان شاه نگاشته شده و این میان استفاده از ادبیات عوامانه و سخنان کوچه بازاری شاه، همزمان سفاهت او و البته تسلط توامان نویسنده به ادبیات کهن و فرهنگ عامیانه را نشان میدهد. از آنجا که شاملو چند دهه از عمرش را صرف گردآوری دایرةالمعارفی از عبارات عامیانه میان مردم نموده و آنها را در چند جلد با عنوان «کتاب کوچه» منتشر کرده، باید هم به این ادبیات مسلط باشد. به جز این تلفیق کلمات فارسی و انگلیسی و ساخت واژههای جدید ابداعی، زبانی تازه خلق کرده برای شرح شرحه شرحه شدن عزت و شوکت و ثروت یک ملت به پای سفاهت یک خاندان. همچنین جعل و تحریف اطلاعات تاریخی از زبان شاه (مثل به زیر کشیدن مشروطه و یا به شهادت رساندن امیرکبیر) خیانت شاهان به تاریخ را در قالب طنزی تلخ نمایانتر کرده است.
البته سرنوشت شاه در انتهای کتاب، به گونهای است که نویسنده انتقام ملت را (ولو به صورت خیالی) یکجا از خاقان فرضی گرفته و بخشی از داغ این حوادث تاریخ را در سطور کتاب التیام بخشیده. چیزی شبیه یا کمی بهتر از سرنوشت واقعی شازده فعلی پهلوی!
................ تجربهی زندگی دوباره ...............
