سیدضیاء، توده‌ای‌ها و مساله فلسطین | اعتماد


این روزها که بحث فلسطین و اتفاقات غزه مطرح است، هرازگاهی نامی هم از سیدضیاءالدین طباطبایی برده می‌شود، از جمله چند وقت پیش یک کارشناس صداوسیما سیدضیاءالدین طباطبایی عامل کودتای 3 اسفند 1299 هجری شمسی که بر اساس اسناد تاریخی عامل بریتانیا بود را عامل خرید زمین‌های فلسطینی‌ها برای یهودیان خواند. این کارشناس گفت: «انگلیسی‌ها سید ضیاءالدین طباطبایی را به فلسطین بردند. فلسطینی‌ها به واسطه سید و مسلمان بودن سید ضیاء زمین‌ها را به او فروختند و او هم زمین‌ها را به یهودیان فروخت!»

سیدضیاءالدین طباطبایی و فلسطین رضا آذری شهرضایی

این کارشناس هیچ سندی برای مدعای خود ارایه نداد و به یقین خبر نداشت که 21 سال پیش کتاب «سیدضیاءالدین طباطبایی و فلسطین» تالیف رضا آذری شهرضایی در 168 صفحه در انتشارات شیرازه به چاپ رسیده است که حرف‌های غیرتاریخی و غیرمستند او را نقض خواهد کرد.

سید ضیاءالدین طباطبایی بخش چشمگیری از دوران تبعید و کناره‌گیری خود را در سال‌های بین دو جنگ اول و دوم جهانی در فلسطین گذراند. رخدادهای این دوره و تجربه از نظر تاریخ معاصر ایران از دو جهت اهمیت یافت؛ یکی از لحاظ نقش سیدضیاءالدین در چارچوب فعالیت‌های سیاسی مسلمان‌های فلسطین در این دوره و دیگری نیز از نظر بازتاب این فعالیت‌ها در مباحث و جدل‌هایی که بعد از بازگشتش به ایران، در سال‌های بعد از شهریور ۱۳۲۰ مطرح شد. این دو جنبه که هم از لحاظ آشنایی با تاریخچه طرح و بحث مساله فلسطین در ایران مهم است و هم از نظر کاربرد مسائلی از این دست در مباحث سیاسی دوره مورد بحث، در این کتاب قابل توجه است.

سید ضیاء‌الدین طباطبایی در سال 1310بنا به دعوت مفتی اعظم قدس حاج امین الحسینی به کنگره اسلامی قدس دعوت شد. او در این کنگره به مقام رییس دبیرخانه کنگره اسلامی قدس منصوب شد و تا سال 1322در فلسطین اقامت کرد. او در این مقطع، در حالی که دو سال از اشغال ایران و فروپاشی سلطنت رضاشاه می‌گذشت بنا به دعوت از رجال وقت ایران و نظر به اوضاع حاد کشور وارد ایران شد و با انتخابش به نمایندگی مردم یزد در مجلس شورای ملی وارد دوران جدیدی از زندگانی سیاسی خود شد.

در کتاب «سیدضیاءالدین طباطبایی و فلسطین»رضا آذری‌شهرضایی تلاش می‌کند که در حد امکان از دوره اقامت سید ضیاء‌الدین طباطبایی در فلسطین تصویری به دست دهد. در بخشی از حضور او در فلسطین به ریاست دبیرخانه کنگره اسلامی قدس، با توجه به حیات پنج ساله این دبیرخانه، بخش قابل توجهی اسناد و مکاتبات توسط او برای اجرای اهداف کنگره به اشخاص و رجال مختلف ارسال یا دریافت شده که این اسناد هم‌اکنون در اختیار متولیان مسجدالاقصی در فلسطین است و مولف کتاب اذعان کرده با راهنمایی حیریه قاسمیه، استاد تاریخ دانشگاه دمشق توانسته است به بخشی از اسناد عربی مربوط به سیدضیاء دسترسی پیدا کند.

بنا بر آنچه اشاره شده مولف در این کتاب توانسته به بعضی از اسناد دوره 22ساله از زندگی سیدضیاء که در خارج از ایران بوده، تمرکز کرده و به‌‌رغم کمبود منابع، همت خود را صرف بازشناسی این دوران مجهول و مغفول و در عین حال بسیار مهم از زندگی سیدضیاء کرده است. در این راه، مولف با بررسی روزنامه‌های کمیاب دوره رضاشاه و دهه نخست پهلوی دوم و اسناد وزارت امورخارجه ایران توانسته نمایی کلی از زندگی و کارنامه سیدضیاء در دوران حضورش در تبعید ترسیم کند و در این مهم تلاشش بر آن بوده که بر مساله فلسطین تمرکز بیشتری داشته باشد. این موضوع از این نظر اهمیت دارد که برای نخستین‌بار به شکل بررسی تاریخی با تکیه بر اسناد و منابع به اتهام شایعه خرید اراضی فلسطینیان و فروش آن به یهودیان از سوی سیدضیاء پرداخته شده است.

رضا آذری‌شهرضایی در بررسی این شایعه به طرح یک سوال می‌پردازد که نخستین‌بار چه زمانی سیدضیاء به چنین عملی متهم شد؟ برای یافتن پاسخ این سوال روزنامه‌های مصادف با زمان بازگشت او به ایران را بررسی کند، زمانی که مصادف با نامزد شدن سیدضیاء در انتخابات مجلس چهاردهم است و حزب توده برای خارج کردن او از صحنه رقابت‌های انتخاباتی و بعد هم‌ صحنه سیاسی در روزنامه‌های تحت نفوذ خود به طرح و رواج این شایعه پرداخت. مولف کتاب معتقد است یکی از مسائلی که در بازگشت سیدضیاء از تبعید و حتی سال‌های پس از انقلاب اسلامی در حمله به او مطرح و تکرار شد شایعه همدستی غیراخلاقی او با ابراز دوستی و جلب اعتماد فلسطینیان زمین‌های آنان را خریده و به یهودیان فروخته است! اما چرا این شایعه مطرح شد؟ مولف کتاب معتقد است بعد از مخالفت سیدضیاءالدین طباطبایی با اعطای امتیاز نفت شمال به شوروی‌ها به خصوص در پی انتشار بیانیه مفصل تحت عنوان «بیان حقایق» (رعد امروز، ش 327، 29 آذر 1323) در این زمینه ابعاد گسترده‌ای یافت به تدریج و تحت عناوین دیگر در سایر نشریات نیز تکرار شد.

در پاسخ به اتهامات یاد شده سیدضیاء و طرفدارانش نیز با انتشار مقاله‌ها و بیانیه‌های مختلف به دفاع از عملکرد و کارنامه او در ربط با دوران اقامتش در فلسطین و حتی کودتای 1299 پرداختند. از خلال این نوشته‌ها و نیز برخی اسناد وزارت خارجه می‌توان به ابعادی از نقش بسیار مهم سیدضیاء در تشکیل کنگره اسلامی قدس در مسجدالاقصی و پیوندهای او با سرزمین فلسطین پی برد. در پاییز 1310 شمسی حاج امین ‌الحسینی، مفتی اعظم فلسطین برای انعقاد کنگره‌ای جهت مقابله با مهاجرت فزاینده و افزایش نفوذ اقتصادی و سیاسی یهودی‌ها در فلسطین، از رجال و دولتمردان در بیت‌المقدس شرکت می‌کند.» امین ‌الحسینی خود شخصا در مصر در سفارت ایران حضور یافت و رسما خواستار اعزام نماینده ویژه از سوی ایران به کنگره شد، این تقاضا از سوی دولت ایران مورد اجابت قرار نگرفت و لذا در این کنگره نماینده‌ای از سوی ایران حضور نیافت.

با این حال سیدضیاء که در این دوره در اروپا زندگی می‌کرد و با رجال سرشناس عرب در سوییس حشر و نشر داشت از سوی مفتی اعظم فلسطین نه تنها برای شرکت در کنگره برای تصدی ریاست دبیرخانه کنگره اسلامی قدس رسما دعوت شد. کنگره در 14 آذر 1310 رسما با ورود مدعوین افتتاح شد و سخنران سوم این کنگره پس از نطق حاج امین الحسینی و شیخ محمدحسین کاشف الغطا، سیدضیاء بود که درباره اتحاد مسلمانان بیان کرد. ضمن اینکه اقبال لاهوری نیز در این کنگره شرکت داشت.

محمد عزه، یکی از تاریخ‌نگاران معروف عرب و از منشیان کنگره که سال‌ها با سید ضیاءالدین طباطبایی همکار بوده از او به عنوان شخص پرنشاط کنگره تمجید کرده است. ضمن اینکه مولف برای رفع اتهام فروش زمین از سوی سیدضیاء به یهودیان بر این نکته تاکید کرده که در منابع عربی نشانی از تیرگی روابط با رجال عرب درباره املاک یا موارد دیگر دیده نشده تنها در خاطرات نورالدین کیانوری به این اتهام پرداخته که سیدضیاء برای یهودی‌ها کار می‌کرده است یعنی یهودی‌ها از ظاهر اسلامی او استفاده می‌کردند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

دی ماهی که گذشت، عمر وبلاگ نویسی من ۲۰ سال تمام شد... مهر سال ۸۸ وبلاگم برای اولین بار فیلتر شد... دی ماه سال ۹۱ دو یا سه هفته مانده به امتحانات پایان ترم اول مقطع کارشناسی ارشد از دانشگاه اخراج شدم... نه عضو دسته و گروهی بودم و هستم، نه بیانیه‌ای امضا کرده بودم، نه در تجمعی بودم. تنها آزارم! وبلاگ نویسی و فعالیت مدنی با اسم خودم و نه اسم مستعار بود... به اعتبار حافظه کوتاه مدتی که جامعه‌ی ایرانی از عوارض آن در طول تاریخ رنج برده است، باید همیشه خود را در معرض مرور گذشته قرار دهیم ...
هنگام خواندن، با نویسنده‌ای روبه رو می‌شوید که به آنچه می‌گوید عمل می‌کند و مصداق «عالِمِ عامل» است نه زنبور بی‌عسل... پس از ارائه تعریفی جذاب از نویسنده، به عنوان «کسی که نوشتن برای او آسان است (ص17)»، پنج پایه نویسندگی، به زعم نویسنده کتاب، این گونه تعریف و تشریح می‌شوند: 1. ذوق و استعداد درونی 2. تجربه 3. مطالعات روزآمد و پراکنده 4. دانش و تخصص و 5. مخاطب شناسی. ...
کتاب نظم جامعه را به هم می‌زند و مردم با کتاب خواندن آرزوهایی پیدا می‌کنند که حکومت‌ها نمی‌توانند برآورده کنند... فرهنگ چیزی نیست که یک بار ساخته شود و تمام شود. فرهنگ از نو دائماً ساخته می‌شود... تا سال ۲۰۵۰ ممکن است مردم کتاب را دور بریزند... افلاطون می‌گوید کتاب، انسان‌زدایی هم می‌کند... کتاب، دشمن حافظه است... مک لوهان می‌گوید کتاب به اندازه تلویزیون دموکراتیک نیست و برای نخبگان است! ...
حریری از صوَر و اصوات طبیعت ژاپنی را روی روایتش از یک خانواده ژاپنی کشیده و مخاطب را با روح هایکوگون حاکم بر داستانش پیش می‌برد... ماجرای اصلی به خیانت شوئیچی به همسرش برمی‌گردد و تلاش شینگو برای برگرداندن شرایط به روال عادی‌... زنی که نمونه کامل زن سنّتی و مطیع ژاپنی است و در نقطه مقابل معشوق عصیانگر شوئیچی قرار می‌گیرد... زن‌ها مجبورند بچه‌هایی را بزرگ کنند که پدرهای‌شان مدت‌ها قبل فراموش‌شان کرده‌اند ...
اصطلاح راه رشد غیرسرمایه‌داری ابتدا در جلسات تئوریک بخش مطالعات کشورهای فقیر و توسعه‌نیافته کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی مطرح شد... ما با انقلابیون ضداستعمار ارتباط برقرار می‌کنیم و آنها را به ادامه مبارزه با امپریالیسم و قطع روابط اقتصادی با آن و حرکت به سمت خودکفایی تشویق می‌کنیم... اگر هم می‌خواهند رابطه تجاری بین‌المللی داشته باشند، با کشورهای کمونیستی ارتباط بگیرند... تنها جریان فکری که واقف بود که چه کاری باید انجام دهد، حزب توده بود ...