برگ برگ | شرق


آزادی چیست و چگونه به دست می‌آید؟ کتاب «راه باریک آزادی» [The narrow corridor: states, societies, and the fate of liberty]، سومین کتاب از سه‌گانه مهم دارون عجم‌اوغلو [Daron Acemoglu] و جیمز رابینسون [James A. Robinson] (بعد از کتاب‌های ریشه‌های اقتصادی دیکتاتوری و دموکراسی؛ و چرا ملت‌ها شکست می‌خورند؟) به همین سؤال پاسخ می‌دهد.

راه باریک آزادی» [The narrow corridor: states, societies, and the fate of liberty] دارون عجم‌اوغلو [Daron Acemoglu] و جیمز رابینسون [James A. Robinson]

این کتاب نیز مانند دو اثر دیگر ترکیبی از نظریه و تاریخ است. نویسندگان در این اثر نیز ابتدا نظریه‌ای ارائه می‌دهند و سپس در فصول متعدد می‌کوشند آن‌ را در موردهای تاریخی خاص آزمایش کنند. جورج آکرلف برنده جایزه نوبل اقتصاد درباره آن گفته است «راه باریک آزادی ما را به سفری جذاب از میان قاره‌ها و در دل تاریخ بشر می‌برد تا عناصر آزادی را کشف کنیم. در این زمانه تحقیقی مهم‌تر از این نمی‌تواند وجود داشته باشد – و نه کتابی مهم‌تر از این کتاب». نویسندگان کتاب به معنایی از آزادی که در اندیشه جان لاک فیلسوف انگلیسی بیان شده است، نظر دارند. لاک معتقد بود افراد هنگامی آزادند که «اختیار کامل نظم‌بخشیدن به کنش‌های‌شان را داشته باشند و جان و مال‌شان را هر‌گونه که مناسب می‌دانند ... بدون استیجازه یا وابستگی به اراده هر شخص دیگری، در خدمت بگیرند» (ص. 7)

لاک همچنین باور داشت «آزادی در بنیادی‌ترین سطح باید با به سر بردن در وضعیت عاری از خشونت، ارعاب و سایر اقدامات تحقیرآمیز آغاز شود». عجم‌اوغلو و رابینسون همچنین به این نظر فیلیپ پتی باور دارند که «شالوده اساسی یک زندگی شایسته و رضایت‌بخش بر عدم سلطه استوار است – آزادی از سلطه، ترس و ناامنی شدید» (ص. 21). عجم‌اوغلو و رابینسون به مفهوم سلطه نزد فیلیپ پتی نیز نظر دارند. تحت سلطه بودن «به معنای زندگی در سایه حضور دیگری ... نیازمند پاییدن حالات خلقی دیگری... ملزم به سر به زیر انداختن و اظهار چاکری یا چاپلوسی در تلاش برای مورد لطف و توجه قرار‌گرفتن است» (ص. 41). آنها با پالایش اندیشه جان لاک «آزادی را غیبت سلطه» (ص. 22) تعریف می‌کنند و به این بیان فیلیپ پتی معتقدند که آزادی «رهایی از هر‌گونه فرمانبرداری و آزاد‌شدن از بند هر‌گونه وابستگی است. آزادی مستلزم قرار‌داشتن در شرایطی برابر با شهروندانی مثل خودتان است، آن هم با آگاهی مشترک نسبت به اینکه هیچ‌کدام از شما قدرت دخالت دلبخواهی در امور دیگری را ندارید» (ص. 22).

نویسندگان کتاب معتقدند دو مانع اساسی پیش‌روی آزادی وجود دارد: اول: قدرت و اقتدار حکومت، و دوم: قفس هنجارها. حضور حکومت مولد نظم و ممانعت از جنگ همه علیه همه است و فقدان آن وضعیتی شبیه به جنگ همه علیه همه راه می‌اندازد؛ اما مسئله این است که حکومت قادر است از اختیار و قدرتش به نفع دارندگان قدرت سوءاستفاده کرده و آزادی را تحدید و تهدید کند. مسئله آزادی درواقع مسئله «مهار‌کردن اختیار و اقتدار حکومت، به‌صورتی‌که فوایدش و نه مضارش عاید شهروندان شود» (ص. 11)؛ یعنی پرداختن به اینکه «ما نیاز به حکومتی داریم که ظرفیت اجرای قانون، مهار خشونت، حل‌وفصل مرافعات و ارائه خدمات عمومی را داشته باشد، و در‌عین‌حال توسط جامعه‌ای جسور، مطالبه‌گر و کاملا سازمان‌یافته لجام زده شود» (ص. 44).

عجم‌اوغلو و رابینسون معتقدند و با اتکا به شواهد تاریخی نشان می‌دهند چنین حکومتی محصول حرکت جوامع و تحول‌شان در دل راه یا دالان باریکی است که اگر جوامع در مسیر تاریخ در درون آن حرکت کنند، به آزادی دست می‌یابند و در صورت خروج از این دالان باریک، اقتدارگرایی یا هرج‌ومرج در انتظار ایشان است. توماس هابز فیلسوف انگلیسی حکومت را به لویاتان – موجود افسانه‌ای – تشبیه می‌کرد. لویاتان در اساطیر توراتی، موجود افسانه‌ای قدرتمند و دریایی است «نهنگ بزرگی که در داستان ایوب از عهد عتیق توصیف شده است... بر روی زمین هیچ قدرتی وجود ندارد که با او برابری کند» (ص. 26). نسبت لویاتان حکومت و جامعه به روایت عجم‌اوغلو و رابینسون عمدتا در سه شکل بنیادین تعریف می‌شود (صص. 53-48).

حالت اول، فقدان قدرت حکومت است که سر به آشوب می‌زند و به قول هابز وضعیتی است که انسان گرگ انسان می‌شود. این همان حالتی است که عجم‌اوغلو و رابینسون «لویاتان غایب» می‌نامند. حالت دوم وقتی است که لویاتان پدید می‌آید و بر خشونت بی‌مهار غلبه می‌کند؛ اما خودش مستبد می‌شود. حالت سومی هم متصور است که حکومت توانمند است تا خشونت را مهار کند، قانون را پایدار سازد، جنگ را متوقف سازد و به تولید منفعت مشترک یاری رساند؛ و هم‌زمان جامعه قدرت آن‌ را مهار کرده است. این حالت «لویاتان مقید» است، لویاتانی که توانمند اما در مهار جامعه است. دالان باریک جایی است که قدرت جامعه و قدرت حکومت به توازن می‌رسند. «قدرت یک جامعه به لحاظ هنجارها، ر‌ویه‌ها و نهادها و به‌ویژه امکانات لازم برای اقدام دسته‌جمعی، هماهنگ‌ساختن اعمال خویش و قیدزدن بر سلسله مراتب سیاسی است» (ص. 92). ظرفیت حکومت نیز «به معنای توانایی آن در رسیدن به اهدافش است. این اهداف اغلب شامل اجرای قوانین، حل‌وفصل مرافعات، تنظیم فعالیت‌های اقتصادی و مالیات‌ستانی از آنها و تأمین زیرساخت‌ها یا سایر خدمات عمومی است. به راه انداختن جنگ نیز می‌تواند جزء آنها باشد. ظرفیت حکومت تا حدودی به نحوه سازمان‌دهی نهادها بلکه حتی به صورتی تعیین‌کننده‌تر، دستگاه اداری بستگی دارد» (ص. 29). ظرفیت حکومت است که نه‌فقط ارائه خدمات عمومی و منتفع‌شدن مردم از آنها را ممکن می‌کند؛ بلکه فرصت‌های وسیعی هم پیش‌روی شهروندان قرار می‌دهد. افزایش قدرت حکومت بدون افزایش قدرت جامعه، مسبب پیدایش لویاتان مستبد است.

افزایش قدرت جامعه بدون ظرفیت حکومت، عامل پیدایش لویاتان غایب است. لویاتان مقید در توسعه هم‌زمان قدرت جامعه و ظرفیت حکومت پدیدار می‌شود. راه باریک آزادی، شرحی تاریخی همراه با غنای نظری درباره چگونگی سطوح و ترکیب‌های گوناگون قدرت جامعه و ظرفیت حکومت در طول تاریخ برای پیدایش لویاتان غایب، لویاتان مستبد و لویاتان مقید است. کتاب ضمن تبیین مسیر پیدایش آزادی، به لحاظ عملی، حاوی پیام مهمی برای شکستن توهم‌ها درباره راه‌های آسان دستیابی به آزادی است. قدرت جامعه و ظرفیت حکومت هر‌کدام به‌تنهایی نیز به‌سختی حاصل می‌شوند؛ آزادی به‌مثابه محصول ترکیب متوازن این دو گوهر گرانبهای جامعه انسانی، جواهری است که در معدود جوامعی به دست آمده است. کتاب راه باریک آزادی را سیدعلیرضا بهشتی‌شیرازی و جعفر خیرخواهان به فارسی ترجمه کرده‌اند.

کتاب در 640 صفحه در انتشارات روزنه با قیمت 195 هزار تومان منتشر شده است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

انقلابی‌گری‌ای که بر من پدیدار شد، حاوی صورت‌های متفاوتی از تجربه گسیختگی و گسست از وضعیت موجود بود. به تناسب طیف‌های مختلف انقلابیون این گسیختگی و گسست، شدت و معانی متفاوتی پیدا می‌کرد... این طیف از انقلابیون دیروز بدل به سامان‌دهندگان و حامیان نظم مستقر می‌شوند... بخش زیادی از مردان به‌ویژه طیف‌های چپ، جنس زنانه‌تری از انقلابی‌گری را در پیش گرفتند و برعکس... انقلابی‌گری به‌واقع هیچ نخواستن است ...
سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...
شاید بتوان گفت که سینما غار پیشرفته‌ افلاطون است... کاتلین خون‌آشامی است که از اعتیادش به خون وحشت‌زده شده است و دیگر نمی‌خواهد تسلیم آن شود. به‌عنوان یک خون‌آشام، می‌داند که چگونه خود را از بین ببرد. اما کازانووا می‌گوید: «به این راحتی هم نیست»... پدر خانواده در همان آغاز شکل‌گیری این بحران محل را به‌سرعت ترک کرده و این مادر خانواده است که بچه‌ها را با مهر به آغوش کشیده است. اینجاست که ما با آغاز یک چالش بزرگ اخلاقی مواجه می‌شویم ...