مال و هژمونی فرهنگ نئولیبرال | اعتماد


کتاب «تجاری‌سازی و مصرف‌گرایی» را به یک اعتبار می‌توان ردیه‌ای بر دیدگاهی دانست که فضاهای تجاری و مال‌ها را به مثابه عرصه مقاومت جوانان ایرانی در برابر فرهنگ رسمی به واسطه نوع پوشش یا رفتار صورت‌بندی می‌کند. میثم سفرچی در این کتاب کوشیده است از منظر نقد اقتصاد سیاسی فرآیند توسعه فضاهای تجاری در چارچوب پروژه بزرگ‌تر توسعه شهری را با بررسی تاریخی تغییرات کالبدی و زیرساختی تهران توضیح دهد؛ آنچه در عمل حاصل در کنار هم قرار گرفتن نئولیبرالیسم و اسلامگرایی در دهه‌های گذشته است. این نکته یکی از مهم‌ترین مضامین کتاب به شمار می‌آید که برای فهم سیاست‌های شهری امروز تهران در دوره نواصولگرایی حاکم بسیار کلیدی و روشنگر است.

تجاری‌سازی و مصرف‌گرایی میثم سفرچی

به علاوه او تلاش می‌کند از طریق فهم جهان ذهنی مراجعه‌کنندگان به مال‌ها در سطحی دیگر یعنی تغییرات فرهنگی به مصرف فضا پرداخته و نسبت آن را با تغییرات کلان توسعه‌ای در شهر روشن کند. در واقع این کتاب همان‌طور که از نامش پیداست «تجاری‌سازی» در عرصه تحولات توسعه شهری را به «مصرف‌گرایی» در سطح سبک زندگی یا به‌ عبارت ‌دیگر «تحول فضا» را به «تغییر فرهنگ» مرتبط می‌سازد. از این‌ جهت این کتاب به سبب توجه همزمان به هر دو سطح تحلیل و تلاش در جهت برقراری نسبت میان آنها در تاریخ مطالعات شهری ایران درخشان است.

در فصل‌های پنجم و ششم کتاب، برمبنای مصاحبه با گروهی از مراجعین به مال‌ها به تفصیل به رابطه فضا و فرهنگ پرداخته شده است. نویسنده تلاش کرده از خلال انبوه موضوعاتی که از افراد درباره مال‌ها، رفتارهای‌شان در مال و نگرش به مال بیان کرده‌اند، تم‌های اساسی را استخراج کند و تصویری جامع از تلقی ذهنی مراجعه‌کنندگان به مال به خواننده ارایه کند. سفرچی نشان می‌دهد یک فضای تجاری شبه‌ عمومی مانند مال چه اتمسفر اجتماعی را شکل می‌دهد و چگونه ارزش‌ها و رفتارهای مخاطبان‌شان را دستکاری می‌کند. او نشان می‌دهد مال برای مراجعین نماد پیشرفت، آزادی، به رسمیت شناخته شدن و حق انتخاب و تجربه امنیت است؛ آنچه آن را نمونه‌هایی از دفرمه شدن مفاهیم در فرهنگ نئولیبرالی تعبیر می‌کند.

«آزادی مصرف به جای آزادی سیاسی و اجتماعی، توسعه فضاهای تجاری به جای توسعه در مقیاس ملی، به رسمیت شناخته شدن به عنوان مشتری به جای به رسمیت شناخته شدن در قالب شهروند و امنیت گلخانه‌ای به جای امنیت به عنوان حق شهری در همه فضاهای شهری.» به علاوه در بخشی دیگر نویسنده با تیزهوشی نشان می‌دهد برخلاف آنهایی که فضای مال را پذیرا و همه‌شمول می‌دانند چگونه این فضاها طبقاتی عمل می‌کنند و سازوکارهای طرد در آنها فعال است.

نکته بسیار مهم در تشریح جهان ذهنی پاسخگویان تلاش محقق برای بیرون کشیدن همه ابعاد و ظرایف موجود در مصاحبه‌هاست. سفرچی به عنوان یک پژوهشگر حرف خود را از زبان مصاحبه‌شوندگان بیان نمی‌کند و اتفاقا با جزییات بسیار پیچیدگی‌ها و حتی تناقض‌ها در نگاه افراد را نشان می‌دهد. او به وجوه مثبت فضای مال از نگاه مردم به ‌تفصیل پرداخته و از طرف دیگر نشان می‌دهد بسیاری مراجعین از پیامدهای منفی مال‌ها بر کسب و کارهای خرد یا فساد در فرآیند اخذ مجوز و آنچه بر سر شهر می‌آورند، آگاهند. پایبندی به اصول یک تحقیق آکادمیک سبب شده کتاب خصلتی شعارگونه نداشته باشد و خواننده در هر بخش با مجموعه‌ای از ایده‌ها و نکات متعدد مواجه می‌شود که پیچیدگی واقعیت را به رخ می‌کشد.

یکی از خواندنی‌ترین بخش‌های کتاب در فصل ششم جایی است که پژوهشگر از مراجعین به مال‌ها درباره تصورشان از خوشبختی سوال می‌کند. پاسخ‌ها نشان می‌دهد برای اغلب افراد خوشبختی امری فردی است و در تصور آنها از خوشبختی اثری از امر اجتماعی دیده نمی‌شود.

به ‌عبارت ‌دیگر آنها در توصیف رویای خوشبختی‌شان به پیشرفت‌های مادی مانند شغل خوب یا درآمد بالا یا رضایت از اطرافیان مانند روابط حسنه با دوستان و خانواده و مانند آن اشاره می‌کنند که اجتماعی‌ترین آن در حد خانواده باقی می‌ماند. برای آنها شرایط اجتماعی و سیاسی و آنچه در جهان می‌گذرد جایی در تصورشان از خوشبختی ندارد. برای برخی راه‌حل مسائل اجتماعی چون نابرابری و فقر هم در برخی کنش‌های فردی و خیریه‌ای است. سفرچی این موضوع را نشانه‌ایی از هژمونیک شدن فرهنگ نولیبرالی در ایران پس از انقلاب تفسیر می‌کند. در برابر آنهایی که فضاهای تجاری مال را عرصه مقاومت و کنش فعال در برابر فرهنگ رسمی می‌دانند، این شواهد تجربی سویه دیگری از سوژه خلق ‌شده در مال را نشان می‌دهد که مشتری بی‌تفاوت و کول محافظه‌کارترین تعبیر برای آن است.

همه تلاش سفرچی در این کتاب این است که جامعه‌شناسی فرهنگ را در کنار نقد اقتصاد سیاسی قرار دهد. او تلاش کرده است در این مسیر هم از تقلیل‌گرایی فرهنگی فاصله بگیرد و هم اسیر اقتصادزدگی رایج در نقد نئولیبرالیسم نشود. تسلط سفرچی به مباحث نظری و دقت و تیزبینی در کار تجربی و میدانی به او کمک کرده است اثری درخشان و ماندگار از خود به ‌جای بگذارد. گرچه بسیاری از مباحث او ناتمام باقی ماند و صد حیف که دیگر در میان ما نیست تا این پروژه تحقیقاتی را چندین گام دیگر به پیش برد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

شناخت ما از خودمان را معطوف به نوشته‌های غیرایرانی کردند... سرنوشت تاسیس پارلمان در ایران با مشاهدات سفرنامه‌نویسان گره خورده... مفهوم و کارکرد پارلمان در اواخر دوره ناصری... مردم بیشتر پیرو و تابع بودند، یعنی متابعت و اطاعت از دالِّ سیاسی مرکز قدرت، امری پذیرفته شده تلقی می‌شده ... مشورت برای نخبگان ایرانی اغلب جنبه تاسیسی نداشته و تنها برای تایید، ‌همفکری و یاری‌دهندگی به شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته... گفت‌وگو و تعاملی بین روشنفکران ملی‌گرا و روحانیون مشروطه‌خواه ...
با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...
آمریکایی‌ها از این شرایط بسیار بیمناک بودند و فکر می‌کردند ممکن است در ایران هم یک حکومت کمونیستی دایر شود... کیانوری به مصدق پیغام داده بود که اگر شما موافقت کنید می‌توانیم کودتا را خنثی کنیم... مصدق خودش را قربانی کرد ... حزب توده ایران و همه احزاب کمونیستی به‌خصوص در جهان‌سوم این اشکال را از اول داشتند که برای استالین جایگاه دیگری قائل بودند و او را مثل بُت می‌پرستیدند... حضور مستشاران آمریکایی یکی از بهانه‌های حزب توده در کارشکنی به ضد مصدق بود ...