دوازدهمین چاپ کتاب «مکتب تفکیک» اثر زنده‌یاد علامه محمدرضا حکیمی توسط انتشارات دلیل ما منتشر شد. شرح مکتب معارف خراسان محتوای این کتاب مشهور است.

مکتب تفکیک محمدرضا حکیمی

به گزارش کتاب نیوز به نقل از مهر، انتشارات دلیل ما دوازدهمین چاپ کتاب «مکتب تفکیک» اثر زنده‌یاد علامه محمدرضا حکیمی را با شمارگان ۵۰۰ نسخه، ۵۴۸ صفحه و بهای ۹۰ هزار تومان منتشر کرد. چاپ پیشین (یازدهم) این کتاب سال ۱۳۹۲ با شمارگان هزار نسخه و بهای ۱۹ هزار تومان منتشر شده بود. نخستین چاپ انتشارات دلیل ما از این کتاب سال ۱۳۸۱ با شمارگان دو هزار نسخه و بهای دو هزار تومان در دسترس مخاطبان قرار گرفت. انتشارات دلیل ما کتاب «چکیده کتاب مکتب تفکیک» را نیز منتشر کرده است.

این کتاب پیشتر در چند نوبت توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامی منتشر شده بود که نخستین چاپ آن تاریخ ۱۳۷۵ (با شمارگان ۱۵۰۰ نسخه و بهای هشتصد تومان) را با خود به همراه دارد. کتاب «مکتب تفکیک» پیشینه مهمی از نظر تاثیرگذاری بر جریان‌های‌های اندیشه‌ای در ایران دارد.

علامه فقید محمدرضا حکیمی برای نخستین بار در مقاله‌ای به نام «مکتب تفکیک» که در نشریه «کیهان فرهنگی» در اسفند ۱۳۷۱ منتشر شد، نام این مکتب را مطرح کرد. اما این مکتب ناشی از آموزه‌های میرزا مهدی اصفهانی در حوزه مشهد مقدس است.

میرزا مهدی اصفهانی در اصفهان و نجف اشرف درس خواند و طریق سیر و سلوک را آغاز کرد. از جمله اساتید او در نجف آیات عظام آخوند خراسانی، سیداسماعیل صدر و سیدمحمد کاظم یزدی بودند. مرحوم سید اسماعیل صدر میرزا مهدی اصفهانی را وارد حلقه سلوکی مکتب سامرا و رویکرد معنوی ملافتحعلی سلطان آبادی کرد. پس از آن، او را به نجف برای شرکت در درس آخوند خراسانی فرستاد.

آنجا میرزا مهدی اصفهانی با مکتب سلوکی نجف آشنا و به حلقه سلوکی مرحوم شیخ محمد بهاری و مرحوم سید احمد کربلایی وارد شد که هر دوی این شخصیت‌ها از بزرگ‌ترین شاگردان مرحوم ملاحسینقلی همدانی بودند و مسیر دیگری را نسبت به مکتب سلوکی سامرا داشتند. یکی از ویژگی‌های بزرگان اصلی مکتب سلوکی نجف توجه به عرفان در سیر و سلوک بود. سید اسماعیل صدر از ورود میرزا به مکتب سلوکی نجف ناراضی بود. به همین دلیل، او را برای شرکت در درس میرزا محمدتقی شیرازی به سامرا فرستاد.

پس از چندین سال، میرزا مهدی اصفهانی به اجتهاد رسید و سید اسماعیل صدر او را به نجف و نزد مرحوم نائینی (صاحب کتاب شریف تنبیه الامه و تنزیه المله» برد و راهنمایی آخرین مرحله تحصیل او نیز توسط سید اسماعیل صدر رقم خورد. روایت است که او در ۳۰ سالگی به دیدار حضرت حجت بن الحسن امام زمان (عج) نائل شده و ایشان بدو فرموده‌اند که طلب علم غیر از اهل بیت مساوی با انکار ماست. از اینجا تحول فکری میرزا رقم می‌خورد.

میرزا مهدی اصفهانی پس از طی مراحل علمی نزد نائینی، به پیشنهاد استادش به مشهد سفر می‌کند. حتی زمانی که در مشهد مکتب جدیدی را پایه ریزی کرد خودش را ادامه دهنده راه شیخ انصاری می‌دانست. شیخ انصاری نیز منبع اصلی مکتب اصولی سامرا بوده است.

پس از حضور مرحوم میرزا مهدی اصفهانی در حوزه علمیه مشهد، این حوزه وارد مرحله نوینی از حیات خود شد و مکتبی شکل گرفت که از آن به مکتب معارف خراسان یا به قول مرحوم علامه محمدرضا حکیمی مکتب تفکیک یاد می‌کنند. این مکتب تمایز و تفکیکی میان آموزه‌های فلسفه و عرفان و نظام معرفت‌شناسی دین قائل می‌شود و به نحوی می‌توان اعضای این مکتب را متکلمان ضد فلسفه عصر جدید نامید.

مرحوم علامه محمدرضا حکیمی که از شاگردان شیخ مجتبی قزوینی بود، در کتاب «مکتب تفکیک» روش‌شناسی این مکتب را به این شرح معرفی کرده است: مکتب تفکیک، مکتب جداسازی سه راه و روش معرفت و سه مکتب شناختی است در تاریخ شناخت‌ها و تاملات و تفکرات انسانی، یعنی راه و روش قرآن، راه و روش فلسفه، و راه و روش عرفان.

هدف این مکتب ناب سازی و خالص مانی شناخت‌های قرآنی و سره فهمی این شناخت‌ها و معارف است، به دور از تاویل و مزج با افکار و نحله‌ها و برکنار از تفسیر به رای و تطبیق، تا «حقایق وحی» و اصول «علم صحیح» مصون بماند و با داده‌های فکر انسانی و ذوق بشری درنیامیزد.

علامه حکیمی در کتاب «مکتب تفکیک» ضمن آنکه نکاتی در خصوص معارف یا شناخت حق، تاویل، ضرورت تفکیک، مرزبندی حقایق و اهمیت آن در کار شناخت حقایق، و مانند آن را مطرح می‌کند، در ادامه به ارائه «مسائل تاریخی و علمی مکتب تفکیک» می‌پردازد. معرفی عالمان تفکیکی از دیگر مطالب این کتاب است، که اسامی این افراد از این قرار است: سید موسی زرآبادی، میرزا مهدی اصفهانی، شیخ مجتبی قزوینی خراسانی، شیخ علی اکبر الهیان تنکابنی، سید ابوالحسن حافظیان، شیخ هاشم مدرس قزوینی خراسانی، میرزا علی اکبر نوقانی، شیخ غلامحسین محامی بادکوبه‌ای، میرزا جواد آقا تهرانی و شیخ محمد باقر ملکی میانجی، حسنعلی مروارید و…

هرکدام از این شخصیت‌های علمی به تالیف آثاری پرداختند که اصول مکتب تفکیک در آن شرح شده است. به عنوان مثال کتاب «بیان الفرقان‌» شیخ مجتبی قزوینی از جمله کتاب‌های مهم و معتبری است که خطوط اصلی این جریان فکری در آن انعکاس یافته است‌. کتاب دیگری تحت عنوان «تنبیهات حول‌المبدأ و المعاد» به قلم آیت‌اللّه‌ میرزا حسنعلی‌ مروارید نوشته‌ شده‌ که‌ در آن‌ نیز مسائل‌ مخصوص‌ مکتب‌ تفکیک‌ مطرح‌ شده‌ است‌. یکی دیگر از منابع مهمی که توسط بزرگان مکتب معارف خراسان نوشته شده «توحید الامامیه‌» آیت‌اللّه‌ شیخ‌ محمد باقر ملکی‌ میانجی‌ است. معمولاً پژوهشگران و منتقدانی که به مکتب تفکیک می‌پردازند، به این کتاب نیز به عنوان یکی از منابع اصلی این جریان رجوع می‌کنند.

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی کتابشناسی توصیفی مکتب تفکیک را با پژوهش هادی ربانی منتشر کرده است. علاقه‌مندان برای آشنایی بیشتر با منابع این حوزه و مکتوبات در نقد آن، می‌توانند به این منبع مراجعه کنند.

................ هر روز با کتاب ...............

ایده اولیه عموم آثارش در همین دوران پرآشوب جوانی به ذهنش خطور کرده است... در این دوران علم چنان جایگاهی دارد که ایدئولوژی‌های سیاسی چون مارکسیسم نیز می‌کوشند بیش از هر چیز خود را «علمی» نشان بدهند... نظریه‌پردازان مارکسیست به ما نمی‌گویند که اگرچه اتفاقی رخ دهد، می‌پذیرند که نظریه‌شان اشتباه بوده است... آنچه علم را از غیرعلم متمایز می‌کند، ابطال‌پذیری علم و ابطال‌ناپذیری غیرعلم است... جامعه‌ای نیز که در آن نقدپذیری رواج پیدا نکند، به‌معنای دقیق کلمه، نمی‌تواند سیاسی و آزاد قلمداد شود ...
جنگیدن با فرهنگ کار عبثی است... این برادران آریایی ما و برادران وایکینگ، مثل اینکه سحرخیزتر از ما بوده‌اند و رفته‌اند جاهای خوب دنیا مسکن کرده‌اند... ما همین چیزها را نداریم. کسی نداریم از ما انتقاد بکند... استالین با وجود اینکه خودش گرجی بود، می‌خواست در گرجستان نیز همه روسی حرف بزنند...من میرم رو میندازم پیش آقای خامنه‌ای، من برای خودم رو نینداخته‌ام برای تو و امثال تو میرم رو میندازم... به شرطی که شماها برگردید در مملکت خودتان خدمت کنید ...
رویدادهای سیاسی برای من از آن جهت جالبند که همچون سونامی قهرمان را با تمام ایده‌های شخصی و احساسات و غیره‌اش زیرورو می‌کنند... تاریخ اولا هدف ندارد، ثانیا پیشرفت ندارد. در تاریخ آن‌قدر بُردارها و جهت‌های گونه‌گون وجود دارد که همپوشانی دارند؛ برآیندِ این بُردارها به قدری از آنچه می‌خواستید دور است که تنها کار درست این است: سعی کنید از خود محافظت کنید... صلح را نخست در روح خود بپروران... همه آنچه به‌نظر من خارجی آمده بود، کاملا داخلی از آب درآمد ...
می‌دانم که این گردهمایی نویسندگان است برای سازماندهی مقاومت در برابر فاشیسم، اما من فقط یک حرف دارم که بزنم: سازماندهی نکنید. سازماندهی یعنی مرگ هنر. تنها چیزی که مهم است استقلال شخصی است... در دریافت رسمی روس‌ها، امنیت نظام اهمیت درجه‌ی اول دارد. منظور از امنیت هم صرفاً امنیت مرز‌ها نیست، بلکه چیزی است بسیار بغرنج‌تر که به آسانی نمی‌توان آن را توضیح داد... شهروندان خود را بیشتر شبیه شاگرد مدرسه می‌بینند ...
عدالت در یک جامعه پسادیکتاتوری چگونه باید تأمین شود؟... آلمان پیش از این نیز مجبور شده بود با بقایای حکومت دیکتاتوری هیلتر و جرائم آنها مواجه شود... آیا باید دست به پاکسازی ادارات دولتی از افرادی زد که با حکوت کمونیستی همکاری داشته‌اند؟... احکام بر اساس قانونی تنظیم می‌شدند که کمترین مجازات را مقرر کرده بود... رسیدگی به هتک حیثیت افراد در رژیم گذشته... بسیاری از اساتید و استادیاران به عنوان خبرچین برای اشتازی کار می‌کردند ...