سفری به دالان‌های تاریک ذهن و زندگی کافکا | اعتماد


«فرانتس: من از مردم می‌ترسم؛ می‌ترسم که سرم داد بزنن، لگدم بزنن، گوشامو مثل یه پسربچه کودکستانی بکشن... من می‌ترسم پدر... از ترس، سر تا پامو عرق می‌گیره... دستام خیسِ عرق می‌شه، خیسِ عرق می‌شم، خیسِ خیس... دلم می‌خواد بچه تو باشم... می‌دونم که ضعیفم؛ خودمو ضایع می‌کنم، متلاشی می‌کنم، از مردم می‌ترسم، از تو می‌ترسم، از دختر بچه‌های شیطونِ بدجنس که مثل میمون می‌مونن می‌ترسم. من یه حیوون کثیف...»
متن بالا بخشی از نمایشنامه «دام» [Le Piege] نوشته «تادئوش روژه‌ویچ» [Tadeusz Różewicz] شاعر و نویسنده مشهور لهستانی است. این نمایشنامه که به همت نشر بیدگل و با ترجمه محمدرضا خاکی منتشر شده، در نوع خود یک شاهکار است، حاصل سال‌ها مطالعه و درگیری ذهنی «روژه‌ویچ»، با یکی از غول‌های ادبیات مدرن، «فرانتس کافکا» است.

نمایشنامه دام» [Le Piege] تادئوش روژه‌ویچ» [Tadeusz Różewicz]

زندگی و آثار کافکا، سال‌ها بخش قابل توجهی از فضای ذهنی- فکری روژه‌ویچ را مشغول به خود کرده و به گفته خودش: «این نمایش برای خداحافظی با کافکاست؛ حالا وقتش شده است؛ این موشِ کور در اعماق اندیشه‌های من دالان‌های بسیاری حفر کرده است. حالا وقتش شده که او را از سرم بیرون کنم... کافکا برای من مثل یک «حفره سیاه» در آسمان ادبیات اروپاست... درباره او باید با احتیاط عمل کرد؛ او می‌تواند همه‌چیز را ببلعد و نابود کند.»

روژه‌ویچ که پیش‌تر با الهام از داستان کوتاه «هنرمند گرسنگی» از کافکا، نمایشنامه‌ای با عنوان «خروج هنرمند از گرسنگی» نوشته بود، با نوشتن نمایشنامه «دام» تلاش کرد خود را از سایه سنگین این نویسنده رازآلود برهاند؛ اینکه آیا در این راه موفق بوده یا نه را کسی نمی‌داند! «روژه‌ویچ» شهرتش را در کشور خودش بیشتر مدیون اشعارش است اما عمده این شهرت در خارج از لهستان، مربوط به نمایشنامه‌هایش می‌شود که به بیست و چند زبان ترجمه شده‌اند و «دام» هم یکی از آخرین نمایشنامه‌های اوست که در اکثر شهرهای اروپا، روی صحنه رفته است. از آنجا که «روژه‌ویچ» خود شاعر چیره‌دستی است، تشخیص مرز بین شعر و نثر در اثر مشکل است. متن با یک شعر بلند آغاز می‌شود و در ادامه نیز به وفور با شعر برخورد می‌کنیم. این اشعار که عمدتا منقطع و نامنسجم هستند، حکایت از احوالات روحی و ذهن آشفته کافکا دارند؛ به‌طور مثال:

«دیروز زبانم مثل پنبه نرم بود
امروز زبانم مثل سنگ سخت است
پس از گفت‌وگوی دیروز با پزشک
بین منِ مریض و شما
شمایی که مرا با مهربانی دوره می‌کنید
شمایی که سلامتید
چیزی پیش آمده
که نه عشق و نه کلمات
آنها را از هم جدا نخواهد کرد
آن چیز مرگ من است»

«آ. وان. کروگتِن»، مترجم فرانسه‌زبان این اثر، درباره سبک نوشتاری «روژه‌ویچ» می‌نویسد: او از نوشتن، دریافت خاص خود را دارد و آن را همچنان امری دست‌ساز (آرتیزانال) و نه پسارمانتیک (تکنیک بنیاد) می‌داند. لحن بیانی او هم بیشتر اوقات حالت عینی-مشاهده‌ای دارد که اغلب آمیخته به بدبینی و تلطیف شده با طنز است و با توجه به موضوعات مورد توجهش از جمله جنگ، ظلم و بی‌عدالتی، خشونت‌های انسانی و دشواری‌های سرنوشت انسان، تاثیر بیشتری بر مخاطب دارد.»

اگرچه نمایشنامه در پانزده تابلو با نام‌های «اتاق خدمتکار»، «چند سال بعد»، «قربانی توبه‌کاری»، «فروشگاه مبل»، «والدین»، «در اتاق یک هتل»، «محاکمه خود»، «حلقه‌ها»، «اعلام‌کننده»، «برادران و خواهران»، «من با دستان دوستم آتش می‌زنم»، «پیشِ سلمانی»، «برو اونو ببین»، «اون هیچ‌وقت بالغ نمی‌شه» و «در برابر دیوار» نگاشته شده اما دارای خط روایی روشنی نیست.
نگاه «روژه‌ویچ» به کافکا در این اثر، یک نگاه اسطوره‌ای نیست؛ او از جنبه‌های دیگری به زندگی کافکا نگاه می‌کند و ما را با ضعف‌ها، نگرانی‌ها و ترس‌های این نویسنده آشنا می‌کند که شاید تاکنون در کمتر اثری به آن پرداخته شده است.

این اثر از دو جهت اهمیت دارد؛ اول از منظر زیبایی ساختاری، شیوه نوشتار و نحوه پرداخت نویسنده و دوم به لحاظ نگاه او به بخش‌هایی از زندگی کافکا که شاید تاکنون از نظرها پنهان مانده است. «روژه‌ویچ» سال‌هایی طولانی را با آثار کافکا سپری کرده و جدا از خواندن تمام آثارش و نوشتن نمایشنامه‌ای که با الهام از یکی از آثار این نویسنده نوشته، دوبار هم به پراگ سفر کرده و به قولی با دست پر به سراغ نوشتن «دام» رفته است. این اثر که طی چند سال نوشته شده، بارها تغییر کرده و به تعداد صحنه‌هایش افزوده شده است.

برخلاف آثار کافکا که عموما تلخ و گزنده هستند، زبان «روژه‌ویچ» طنازانه است؛ او ضمن پرداختن به موضوعاتی بسیار جدی، مخاطب را می‌خنداند. او با چنین زبانِ گروتسکی به سراغ نوشتن «دام» رفته است و مخاطب را با ترس‌های کافکا در برابر زندگی، در برابر زن‌ها و در برابر روز مرّگی‌ها می‌خنداند.

نام «روژه‌ویچ» در ایران اول بار به واسطه ترجمه «آربی آوانسیان» و «صدرالدین زاهد» از نمایشنامه «پیرمرد مضحک» شنیده شد و در سی‌ام آبان‌ماه سال 1356 به کارگردانی آوانسیان، با بازی فردوس کاویانی، سوسن تسلیمی، کامران فیوضات، کتایون ایزدیان، میترا ستایشی و توکا فرهنگ روی صحنه تئاتر چارسو رفت.

محمدرضا خاکی، مترجم «دام» در خصوص سختی‌های ترجمه این اثر نوشته: «برای ترجمه این نمایشنامه با دشواری‌هایی رودررو بودم. یک سوی این دشواری‌ها، زبان مرسوم و شاعرانه خود «روژه‌ویچ» است که از همه لحاظ کار را سخت می‌کند، زیرا شعر و شاعرانگی زبان، بخش غیر قابل تفکیک اغلب نمایشنامه‌های او، به ویژه نمایشنامه «دام» است؛ بی‌تردید و به صراحت می‌گویم که به گمان من، شعر هرگز قابل ترجمه نیست!»
از کافکا نوشتن مشکل است و «روژه‌ویچ» به بهترین شکل در نمایشنامه «دام» از او نوشته است. او در این اثر، چشم مخاطب را می‌بندد، دستش را می‌گیرد و با او به دالان‌های تاریک زندگی و ذهن کافکا، این نویسنده افسانه‌ای، سفر می‌کند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...
شاید بتوان گفت که سینما غار پیشرفته‌ افلاطون است... کاتلین خون‌آشامی است که از اعتیادش به خون وحشت‌زده شده است و دیگر نمی‌خواهد تسلیم آن شود. به‌عنوان یک خون‌آشام، می‌داند که چگونه خود را از بین ببرد. اما کازانووا می‌گوید: «به این راحتی هم نیست»... پدر خانواده در همان آغاز شکل‌گیری این بحران محل را به‌سرعت ترک کرده و این مادر خانواده است که بچه‌ها را با مهر به آغوش کشیده است. اینجاست که ما با آغاز یک چالش بزرگ اخلاقی مواجه می‌شویم ...
فنلاند امروز زنده است بخاطر آن وسط‌باز. من مخلص کسی هستم که جام زهر [پذیرش قطعنامه برای پایان جنگ 8ساله] را به امام نوشاند. من به همه وسط‌بازها ارادت دارم. از مرحوم قوام تا مرحوم هاشمی. این موضوع روشنی است که در یک جایی از قدرت حتما باید چنین چیزهایی وجود داشته باشد و اصلا نمی‌توان بدون آنها کشور را اداره کرد... قدرت حرف زدن من امروز از همان معترض است و اگر الان داریم حرف می‌زنیم به خاطر آن آدم است که به خیابان آمده است ...