«راه حج» جدیدترین اثر حجت‌الاسلام والمسلمین رسول جعفریان است.

به گزارش ایسنا، کتاب تازه‌ی این محقق تاریخ اسلام و رییس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی در آستانه‌ی ایام حج از سوی انتشارات سازمان جغرافیایی منتشر شده است.

جعفریان در یادداشتی در معرفی این کتاب نوشته است: «گویا در سال 1327 شمسی نخستین‌بار زائران ایرانی با هواپیما به حج سفر کردند. اصولاً حج در دوره رضاشاه جدی نبود و بسیار محدود شد. پیش از آن از حوالی سال 1300 ماشین نیز برای رفتن بخشی از راه به حج مورد استفاده بود. جلوتر از آن، ابزار حرکت شتر و وسایل دیگر از همان قبیل بود که در طول قرون مورد استفاده حاجیان در همه نقاط جهان اسلام قرار می‌گرفت. استفاده از هودج و پالکی و تخت روان و جز این‌ها چیزهایی بود که روی چهارپایانی از نوع شتر و قاطر قرار گرفته و مردم با آن‌ها این راه طولانی را طی می‌کردند.

البته طی قرن نوزدهم که قطار و کشتی بیش از پیش باب شد، زائرانی که از طریق دریا رفته یا از راه باکو به استانبول و از آن‌جا به جده می رفتند، از این وسایل نیز در برخی از مسیرها استفاده می‌کردند.

از این‌ها که بگذریم، مهم «راه حج» است. مردم از چه راه‌هایی به حج می‌رفتند؟

داستان راه حج در ادبیات جغرافیایی جهان اسلام بسیار اهمیت دارد و کتاب‌های ویژه‌ای از قرن سوم به بعد در این‌باره نوشته شده است. این راه‌ها بسته به مبدأ و مقصد آن که حجاز بود، از میان منازلی می‌گذشت که هر کدام نام مشخصی داشت و این قبیل کتاب‌ها به شرح مسیر و منازل میان راه می‌پرداختند.

برخی از این مسیرها بسیار مهم بوده و در طول هزاران سال مورد استفاده حجاج و تاجرانی بوده که از این مسیرها عبور می‌کردند.

برای نمونه راه کوفه به سمت مدینه یا مکه یکی از مسیرهای بسیار شناخته‌شده است. در مسیر مکه به کوفه بود که امام حسین علیه‌السلام آن راه را طی کرد؛ اما در چند منزلی کوفه به دلیل فشار سپاه کوفه مسیر را به سمت کربلا تغیییر داد. این مسیر برای کاروان‌های حج معمولا یک‌ماهه طی می‌شد. در دوره قاجاری به این راه، راه جبل گفته می‌شد.

در یکی ازمنازل میان راه مدینه به کوفه است که منطقه ربذه قرار دارد؛ جایی که ابوذر تبعید شد و درگذشت و در همان ایام کاروانی بر سر جنازه وی رسید و عبدالله‌بن مسعود بر وی نماز خواند.

یکی از مهم‌ترین راه‌ها، راه شام به مدینه و از آن‌جا به مکه است که منازل زیادی دارد. بخشی از این مسیر را پیامبر در جنگ تبوک هم طی کرد و آثاری از آن حضرت برجای مانده است.

راه یمن به مکه نیز یکی از راه‌های پررفت‌و‌آمد است. جز آن‌که حجاج یمنی از چندین مسیر این راه را طی می‌کردند. برخی نیز با کشتی راه را طی کرده، در بندر جده یا ینبع پیاده می‌شدند.

اطلاعات مهم مربوط به راه‌ها در سفرنامه‌های حج آمده است. برای مثال ابن ‌بطوطه در قرن هشتم شرحی از مسیر حجاج مغربی به دست داده است. در روزگاران قدیم کسانی که از اندلس یا مغرب عازم حج می‌شدند، برخی راه دریایی و برخی راه زمینی را برمی‌گزیدند.

عثمانی‌ها زمانی که استانبول را تصرف کردند، رهبری حج را در اختیار گرفتند. کاروان‌های حج از استانبول تا مدینه و مکه با شکوه تمام می‌آمدند. بسیاری از فرهیختگان ترک منازل‌نامه‌هایی نوشته و شرح دقیق منازل میان راه و ساعات حرکت و امکانات موجود را شرح دادند. در واقع منزل‌نامه‌نویسی یکی از رشته‌های جغرافیای کهن اسلامی است که در ایران نیز تا حدودی رواج داشت.

سفرنامه ناصر‌خسرو نیز در شرح راه حج بویژه مسیر دشواری که از طریق احساء و قطیف و کویت به سمت عربستان می‌رفت و از آن‌جا به مکه می‌رسید، اطلاعاتی به دست داده است.

سفرنامه‌های قاجاری نیز منبع مهمی برای ثبت اخبار مربوط به راه‌های حج هستند. بسیاری از زائران دوره قاجاری از طریق انزلی به باکو رفته، با قطار یا فرغون به ساحل دریای سیاه و از آن‌جا با کشتی به استانبول و از استانبول وارد مدیترانه شده، از آن‌جا از طریق کانال سوئز به دریای سرخ و وارد جده یا ینبع می‌شدند.

زائران جنوبی ایران از طریق بنادر جنوبی وارد خلیج فارس، دریای عمان و سپس اقیانوس هند شده، از طریق یمن و گذر از آن‌جا وارد دریای سرخ شده به جده یا ینبع می‌رفتند.

زائران هندی نیز از بمبئی یا بندر سورت و دیگر بنادر با کشتی راه طولانی اقیانوس هند و دریای سرخ را طی کرده به حج می‌آمدند.»

کتاب «راه حج» دو بخش دارد؛ بخش اول کلیات است که شامل شرحی از راه‌های حج و متونی است که در این زمینه در کتاب‌های قدیمی وارد شده است، بخش دوم هم سفرنامه‌ها و راه حج است که شرحی از بسیاری از سفرنامه‌های مشهور به دست داده شده و توضیحات آن‌ها در‌باره راه‌ها ارائه شده است.

در پایان کتاب، 38 نقشه رنگی مربوط به راهی که هر یک از این مسافران پیموده‌اند، با تعیین مسیر رفت و برگشت با دو رنگ متفاوت چاپ شده است.

«راه حج» در 760 با قیمت 18500 تومان در نسخه‌های محدودی توسط انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (زیتون سبز) انتشار یافته و به مناسبت فرارسیدن ایام حج توزیع شده است.

هرچندسال یک‌بار، مرض مسری وبا به تهران و سایر ولایات ایران می‌آمد... در قم خبری از وبا نبود... به‌وسیله حاجی امام‌قلی‌بیک کدخدا، صادر و واردِ ده قدغن شد... عده اموات تهران در یکی‌دو هفته به روزی سیصدنفر هم رسیده بوده‌ است... وبای عمومی از هندوستان به افغانستان و ایران سرایت کرد... وبا در پطرزبورغ، مرض محلی شده بود. روزهای یکشنبه به جهت تعطیل و گردش مردم، بخصوص عرق‌خوری عمله‌جات، عده مبتلا که در ظرف هفته کم شده بود، باز زیاد می‌شد ...
به اروپا رفت و به عنوان دبیر سفارت ایران مشغول به کار شد... با همکاری جهانگیرخان و قاسم‌خان، روزنامه جنجالی صوراسرافیل را منتشر کردند... علاوه بر اینکه با دخو امضاء می‌کرد با عباراتی چون: برهنه خوشحال، جغد، خادم‌الفقرا، خرمگس، دخوعلی، دمدمی، رییس انجمن لات و لوت‌ها و نخود هر ‌آش هم امضا می‌کرد... تاسیس جمعیت مبارزه با بی‌سوادی... بعد از کودتا بارها بازجویی شد... ...
شعر نو به علت وجود توللی و من (سایه) و نادرپور و بعد اخوان و حتی دکتر اسلامی ندوشن به کرسی نشست ... طبیعی است که به این باور برسد که خاتم‌الشعراست و تنها او نجات‌دهنده شعر نیمایی است... شعر و زندگی او هیچ نسبتی با تفکر مدرن ندارد و در هیچ شعری به نیمایی و تفکر نیمایی شبیه نیست... همه چیز را برای خود می‌خواهد و خود را برتر و بهتر از دیگران می‌پندارد... در سراسر خاطرات او آدم‌ها سیاه و سفیدند... ...
ما سه‌چهارم عمرمان را به خواستن و نتوانستن می‌گذرانیم... نظر به این‌که آن بالا نوشته شده وجود من برایتان ضروری است، من می‌توانم از این مزیت هر چند دفعه‌ای که موقعیت اجازه دهد، سوء‌استفاده کنم... ضوابط اخلاقی، مقرراتی است که به نفع خودمان برای سایرین وضع می‌کنیم... هیچ‌کس نمی‌داند این چرخ گردون چه می‌خواهد یا چه نمی‌خواهد، چه‌بسا خودش نیز نداند! ...
رمانی برای کودکان و نوجوانان که در 1865 منتشر شد... داستان یک رؤیاست... ناگهان از طریق یک تونل به محل ناشناخته‌ای پرتاب می‌شود و از اینجا اتفاقات عجیب و غریب بعدی شروع می‌شود... جلدها تنوع حیرت انگیزی دارند. طراحی‌ها اگرچه به ماجراها و شخصیت‌های عجیب و غریب کتاب پایبندند ولی خلاقیت در فرم، خلاقیت در رنگ و خلاقیت در شخصیت پردازی، نتایج شگفت انگیزی رقم زده است. ...