زندگی در برزخ تاریخ | آرمان ملی


تمثیل سیاسی، تخیل عجیب‌وغریب، پیچیدگی تعمدی: کتاب ویکتور پلوین [Viktor Pelevin] هر سه اینها را دارد. با صراحتی ذاتی و درعین‌حال در برخی اوقات مغشوش در جزییات، این رمان روسی اثری است بی‌ثبات؛ می‌شود گفت، بیشتر از «آمون‌را» که در آن واقعه‌ای از مسابقه فضایی کاملا بی‌قاعده شوروی سابق را شرح داده و سپس حقایق متهم‌کننده پشت پرده آن را برملا می‌کند. پلوین از بیان توضیحات ساده آنچنانی در «زندگی حشره‌ای» [The life of insects یا Zhiznʹ nasekomykh] خودداری می‌کند؛ درعوض، به‌مثابه تفسیر بازه‌ای ناپایدار و متغیر از تاریخ اخیر روسیه، رمان نیز دائما تغییر شکل می‌دهد و عدم قطعیتی را که با زیرکی توسط شخصیت‌های اصلی کتاب بیان می‌شود در ذهن خواننده القا می‌کند.

زندگی حشره‌ای» [The life of insects یا Zhiznʹ nasekomykh] ویکتور پلوین [Viktor Pelevin]

درواقع این عدم قطعیت‌ها چنان ریشه‌دار هستند که به‌طور مرتب هویت وجودی شخصیت‌ها را هم در هاله‌ای از ابهام قرار می‌دهند، به‌طوری‌که ظاهرا آنها لحظه‌به‌لحظه دچار تغییر می‌شوند. با این رویکرد پوچ‌‌گرا، پلوین جذبه واهی مرام سیاسی را مورد کندوکاوی ژرف قرار می‌دهد، حس گم‌گشتگی حاصل از عدم کامیابی این مرام و حتی روشی که از طریق آن خواستار تغییرات اجتماعی بوده، می‌تواند اساس هویت فردی و جمعی را تضعیف کند.با این اوصاف، شاید «زندگی حشره‌ای» مانند خطابه‌ای سیاسی به‌نظر برسد. اما با توجه به شخصیت‌های جالب آن، شامل مارینا، مورچه‌ای بالدار و ملکه آینده، که ملبس به دامنی جین و یک جفت کفش پاشنه‌بلند قرمزرنگ، روی اسکله‌ای در دریای سیاه فرومی‌نشیند، و دو شب‌پره فیلسوف‌مسلک، میتیا و دیما، که درگیر یک نبرد هیجان‌انگیز و به‌معنای واقعی مرگ و زندگی با یک خفاش می‌شوند، واضح است که یک اثر انتقادی معمولی نیست.بر مبنای ماجراهایی که در یک تفریحگاه نیمه‌متروک ساحلی روی می‌دهد، کتاب، برزخی تاریخی و هستی‌شناسانه را به تصویر می‌کشد. قواعدی را که پلوین به کار می‌گیرد به سرعت جا می‌افتند. مورچه‌ها، شب‌پره‌ها، سوسک‌های سرگین‌غلتان، جیرجیرک‌ها، و یک مگس بسیار زیبا به نام ناتاشا همگی دگردیسی‌هایی آنی و تصادفی را به شکل انسان یا برعکس تجربه می‌کنند و یا به شکلی مرموزتر، از شکل یک حشره به شکل حشره‌ای دیگر. با اینکه نامی از کافکا به میان نمی‌آید، بااین‌حال احتمال تبدیل‌شدن به یک سوسک لرزه بر اندام حداقل یکی از شخصیت‌ها می‌اندازد. مناظراتی در باب حقوق حشرات درمی‌گیرد. خطر حشره‌کش نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد. جمعی سه‌نفره از سرمایه‌گذاران فرصت‌طلب -دو روس: آرتور و آرنولد، و یک آمریکایی: سم - در پی انجام کارهایی هستند. سم مشتاق است درباره فرصت‌های تجاری منطقه اطلاعاتی کسب کند. آرتور و آرنولد هم با همان شورو‌شوق در مورد جذابیت‌های آنجا اغراق می‌کنند، آنان به شکل نسبتا عجیبی اعلام می‌کنند که در کنار «مقدار زیادی میوه و انگور» کریمه کمی بیشتر از مسکو «هموگلوبین و گلوکز» عرضه می‌کند. وقتی به سم پیشنهاد می‌کنند که با راهنمایی آنها بازدیدی از آنجا داشته باشد، او با زیرکی مخالفت می‌کند: «آه، نه، نه، نمی‌خواهم کسی در باغ سبز را به من نشان بدهد.» سم یک پشه جهانگرد است. او از مکزیک، آفریقا و ژاپن دیدن کرده است و باشکوه‌تر از همه -حداقل برای یک عاشق محتمل- در فرانسه نیز بوده. وقتی از او می‌پرسند که آنجا چه می‌کرده، در جواب می‌گوید، «همان کار همیشگی، مکیدن خون.» این باید شخصیت سرمایه‌‌دار او باشد که صحبت می‌کند، چراکه در این لحظه به شکل انسان درآمده. خون فرانسوی یک چیز است؛ خون روسی چیزی کاملا متفاوت (چه عواطف متلاطمی! چه سیلاب احساساتی!)، و این دائما سم را در حالتی نامتعادل قرار می‌دهد.زیر پوسته متلونِ رمان، حسی خزنده از گم‌گشتگی و تردید وجود دارد که هم از طرف نویسنده و هم از طرف شخصیت‌ها ابراز می‌شود. میتیای شب‌پره، که دلتنگ نوری است که زمانی آنجا بوده، به بهترین وجه آن را بیان می‌کند: «انگار در زندگی یه چیزی بوده، خیلی ساده و درعین‌حال اساسی، که بعدا غیبش زده و تازه معلوم شده که دیگه وجود نداره و فقط همون مهم‌ترین و معنادارترین چیز بوده.» در گرفتاری‌های حشره‌ای شخصیت‌های نه کاملا حشره پلوین، حقانیتی غریزی وجود دارد، چه آنها شب‌پره‌های حسرت‌زده‌ای باشند که در جست‌وجوی نوری هستند تا از آن پیروی کنند و چه پشه‌های سرمایه‌داری که در پی یافتن فرصتی دیگر برای مکیدن خون.

یکی از بهترین قسمت‌های رمان جایی است که کشف اتفاقی امکانات ساده رفاهی توسط یک جیرجیرک را شرح می‌دهد: یک تختخواب، یک تلویزیون، مصاحبت یک دوست، یکی دو بطری نوشیدنی، که کمکش می‌کنند به کارش درطول سال‌هایی که مشغول کندوکاو در میان «گل‌ولای نرم روسیه» است ادامه دهد. او منتظر لحظه‌ای است که بتواند بر سطح زمین ظاهر شده و «آوازش را سر بدهد.» وقتی هم که صدایش را به دست می‌آورد، اصلا تعجب‌‌برانگیز نیست که درباره «این واقعیت که زندگی به بیهودگی گذشته، و فقط می‌تواند در بیهودگی سپری شود، و اینکه دلیلی ندارد که به‌خاطرش سوگواری کنیم» آواز بخواند. تشبیهات انسانی کاملا مشهود هستند: کیست که در برخی اوقات به همان اندازه احساس حقارت و بیهودگی نکرده باشد؟

هرچند رمان خط داستانی واحدی را دنبال نمی‌کند، و با اینکه شخصیت‌ها از قالب حشره به قالب انسان و دوباره برعکس جهش پیدا می‌کنند، اما همبستگی فصل‌های آن از طرق غریبی حفظ می‌شود. برخی از شخصیت‌ها نا‌آگاهانه باعث مرگ دیگران می‌شوند؛ برخی دیگر به وسیله حشرات سابق که اصل خود را فراموش نکرده‌اند از خطر آسیب نجات می‌یابند. همانگونه که دیما می‌گوید، «زندگی ساختار عجیبی دارد» همین تعبیر را می‌شود در تمجید از این رمان بسیار خلاقانه به‌کار بُرد. اما کاستی‌هایی نیز در این بین وجود دارد: طنزی که در بخش مصرف مواد مخدر به کار رفته، حال‌وهوای یکی از آثار چیچ و چونگ (کمدین‌های دهه 70 و 80 آمریکا) را دارد. همچنین، ارجاعات فراوان به مقولات محلی، که احتمالا هیچ معنایی برای خواننده غیرروسی ندارد، در سرتاسر متن به چشم می‌خورد. چه چیزی قرار است از اشاره مکرر به ماگادان، مرکز اداری سابق سیستم زندان سیاسی شوروی، دستگیر ما شود، بخصوص وقتی که آنها در قالب اصطلاحاتی چنین غیرمتعارف بیان می‌شوند؟

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

زن با وقاحتی بی‌اندازه و خشمی غرورآمیز با کلفتش حرف می‌زند: «بروید عقب. شما بوی حیوانات طویله را می‌دهید... نوبت به کلفت می‌رسد و او با همان خشونت خشماگین و باورنکردنی، بیزاری خود را از وضع زندگی‌اش ابراز می‌دارد. درست در لحظه‌ای که به اوج خشم و خروش رسیده است و گویی می‌خواهد اربابش را خفه کند، ناگهان صدای زننده و بی‌موقع ساعت شماطه بلند می‌شود. بازی به پایان می‌رسد... محبت سطحی و ارزان‌یافته و تفقدآمیز خانم خانه هیچ مرهمی بر دل چرکین آنها نمی‌نهد ...
در دادگاه طلاق هفتمین زنش حضور دارد... هر دو ازدواج‌های متعدد کرده‌اند، شکست‌های عاطفی خورده‌اند و به دنبال عدالت و حقیقتند... اگر جلوی اشتهاتون به زن‌ها رو نگیرین بدجوری پشیمون می‌شین... اشتتلر تا پایان داستان، اشتهایش را از دست نداد، ترفیع شغلی نگرفت و پشیمان هم نشد... دیگر گاوصندوق نمی‌دزدند بلکه بیمه را گول می‌زنند و با ساختن صحنه تصادف، خسارت می‌گیرند... صاحب‌منصب‌ها و سیاستمداران، پشت ویترین زندگی‌شان، قانون و عدالت را کنار می‌گذارند ...
زنی خوش‌پوش و آراسته که خودش را علاقه‌مند به مجلات مد معرفی می‌کند... از تلاش برای به قدرت رسیدن تا همراهی برای در قدرت ماندن... قانون برای ما، تصمیم حزب است... پژوهشگرانی که در رساله‌های علمی به یافته‌های دانشمندان غربی ارجاع می‌دادند به «دادگاه‌های شرافت» سپرده می‌شدند... دریافت جایزه خارجی باعث سوءتفاهم بین مردم کشور می‌شد... ماجرای ویلایی که با پول دولت ساخت همه‌ خدمات او به حزب را محو کرد... سرنوشت تلخ او خودکشی ست ...
روابط متقابل زردشتیان و مسلمانان... ادبیات پیش‌گویانه با ایجاد مشابهت‌هایی میان تولد و زندگی‌نامه‌ی محمد[ص]، زردشت و شاهان ایرانی برقراری روابط اجتماعی میان دو گروه را آسان‌تر کرد... پیروزی مسلمانان تجلی لطف خداوند توصیف می‌شد و هر شکست زردشتیان گامی به سوی آخرالزمان... از مهمترین علل مسلمان شدن زردشتیان: ایمان خالصانه به اسلام، باور به اینکه پیروزی‌های اعراب اعتبار اسلام را تأیید می‌کند، به‌دست آوردن آزادی(اسیران)، تهدید به مرگ، انگیزه‌های مالی و اجتناب از پرداخت خراج ...
جنبش‌های اجتماعی نوعی همبستگی اجتماعی به ارمغان می‌آورند که می‌توانند فرصتی برای احیای دو عنصر کلیدی حیات مبتنی بر سرمایه اجتماعی ـ یعنی ارزش‌های مشترک و ارتباطات بیشتر ـ فراهم کند... «اجتماع» عرصه‌ای است که نه منافع فردی در آن سیطره دارد، نه فرد در جمع ذوب شده است... سه‌ضلع دولت، بازار و اجتماع سرنوشت جامعه را رقم می‌زنند... برخورد انحصارگرایانه گروه‌های مذهبی نسبت به سکولارها در داخل و دین‌ستیزی بنیادگراهای سکولار در خارج کشور، منازعه‌ای برابر نیست ...