در جست‌وجوی آرمانشهر | آرمان ملی


آدمی همواره در جست‌وجوی آرمانشهر خود و در رؤیای ساختن آن روزگار می‌گذراند و ناکامی در تحقق این آرزوی دست‌نیافتنی را به نسل‌های بعد نیز منتقل می‌کند. گاهی مصداق‌های اتوپیا عینی‌تر و ملموس‌ترند و گاهی نیز آنقدر انتزاعی‌اند که جز در دنیای خیال نمی‌توان جامه‌ تصور به آنها پوشاند. این وسعت دامنه‌ آرمانشهر از گستره‌ نگاه انسان‌ها به آن مایه می‌گیرد، اینکه حفره‌ها و خلأهای ذهنی‌شان چه اندازه‌اند و با چه پر می‌شوند. این مساله یکی از محورهای اصلی مجموعه‌داستان به‌هم‌پیوسته‌ «گچ و چای سردشده»ی آتوسا افشین‌نوید است.

گچ و چای سردشده آتوسا افشین‌نوید

در شهری به وسعت یک مدرسه‌ دخترانه، آدم‌ها در پی بازتعریف ایده‌آل‌های خویش از خوشبختی و زندگی بی‌نقص‌اند. در جناحی معلم‌ها و مدیر و ناظم‌ها و دفتردار و آبدارچی و در طرفی دیگر دانش‌آموزان در مصافی بی‌امان در پی اثبات ارزش‌های خویش‌اند. معلم‌ها در رده‌های سنی مختلفی قرار دارند؛ از مرادپور که زنی سردوگرم‌چشیده و پابه‌سن‌گذاشته و مبارزات انقلابی و جنگ را از نزدیک دیده، تا فنایی که متعلق به نسل پس از اوست و درک بسیاری از استانداردهای اخلاقی مرادپور برایش سخت است. در صحنه‌ای کلیدی از داستان این نمایندگان دو نسل متفاوت رویاروی هم قرار می‌گیرند تا باورها و اعتقادات یکدیگر را زیرسوال ببرند و این اختلاف ارزش‌ها را برجسته‌تر به رخ بکشند. در این صحنه مرادپور که تازه از سفر حج برگشته به‌عنوان سوغاتی برای فنایی یک دست لباس بچه آورده و با مدیر مدرسه که هم‌سن‌وسال خودِ اوست به فنایی برای بچه‌دارشدن اصرار می‌کنند. همین‌جاست که این دو به بحث درباره مفهوم خوشبختی می‌پردازند. مرادپور که با حداقل امکانات ممکن سال‌هایی سخت را در بزرگ‌کردن فرزندانش در کوران اتفاقات انقلاب و جنگ گذرانده قادر به درک فرزند و همکار جوانش نیست.

تقابل نسلی دیگری که بسیار چالش‌برانگیز است و بحران‌های اساسی را در مدرسه رقم می‌زند، میان دانش‌آموزان و معلمان رخ می‌دهد. دانش‌آموزان در اوج تب‌وتاب‌ها و سرکشی‌های نوجوانی، در برابر ایده‌آل‌های اخلاقی نسل پیش از خود قدعلم می‌کنند و سهم خود را برای برقراری آرمانشهر مطلوب خود می‌طلبند. عوامل اداره‌ مدرسه مدام باهم دراین‌باره در چالش‌اند. میان معلمان و مدیر و ناظم جبهه‌بندی صورت می‌گیرد. عده‌ای طرفدار تساهل بیشتر در برخورد با نسل جدید هستند و عده‌ای سخت‌گیرانه بر موازین ایده‌آل خود پا می‌فشارند. در جایی‌که مرادپور به‌عنوان نماینده‌ نسل پیشین از جنگ و ارزش‌هایی می‌گوید که برایش جنگیده‌اند، حسن‌زاده، معلمی که طرفدار نسل جدید است در توجیه رفتارهای هنجارشکنانه‌ این نسل می‌گوید: «خانم تموم شده جنگ! خیلی‌ساله تموم شده. دنیا واسه ما صبر نمی‌کنه. داره می‌ره جلو. این بچه‌ها هم مال نسل بعدن. مال دنیای آینده‌اند. ارزش‌هاشون هم مال دنیای آینده است.» این‌چنین مضمونی در کلام سایر معلمان جوان‌تر هم تکرار می‌شود. نسل جوان ایستاده و می‌خواهد اتوپیایش را فارغ از دغدغه‌های اخلاقی نسل قبل بسازد. بر آن پا می‌فشارد و از موضع خود پایین نمی‌آید.

آنچه درواقع بسیار تداعی‌کننده‌ فضایی مثالی از شهری است که در پی یافتن راه صلاح و نجات خویش است، همین فضای بحث‌وجدل میان آدم‌ها برای اثبات نظریه‌های خودشان است. داستان اصلا با همین رویارویی‌ها شروع می‌شود. معلمان و مدیر و سایر عوامل در کتابخانه جمع می‌شوند تا برنامه و چشم‌انداز و شعار برای سال جدید تعریف کنند. اینجاست که اختلاف نظرها در استانداردهای اخلاقی شکل می‌گیرد. گروهی بر پرهیز از دروغ‌گویی در سال جدید تاکید می‌کنند، گروهی بر نظم، گروه دیگری بر اهمیت رعایت آداب مذهبی اصرار دارند. اما بحث‌ها همیشه بی‌نتیجه می‌مانند. اعضای مدرسه هرگز قادر به رسیدن اجماع و برنامه‌ریزی براساس آن نیستند. به همین دلیل، کسی از بیرون مدرسه برای آنها چشم‌انداز ترسیم می‌کند. کسی که حتی خودش در جلسه‌ تبیین برنامه‌ سال جدید شرکت نمی‌کند و برای آن اهمیت چندانی قائل نیست.

در کنار تمامی منازعاتی که برای برقراری آرمانشهر دست‌نیافتنی صورت می‌گیرد، از زندگی هریک از معلمان گوشه‌ای به تصویر کشیده می‌شود تا دلایل این‌همه اختلاف‌نظر در ایده‌آل‌های زندگی روشن‌تر شود. فاصله‌ طبقاتی، مسائل معیشتی، شکاف‌های خانوادگی و مشکلات جامعه‌ درحال توسعه، همگی در قاب این مجموعه جای می‌گیرد تا رساله‌ای موجز و نمونه‌ای کوچک از یک جامعه‌ کلان باشد که اعضای آن هنوز اندر خم کوچه‌ اول از هزارتوی آرمانشهر هستند؛ آرمانشهری که هرچه به‌سویش می‌دوند از آن دورتر می‌شوند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آنکه زنی را به چشم خواهش می‌نگرد با او مرتکب زنا شده است... شارلوته و ادوارد زندگی عاشقانه‌ای دارند اما پس از ورود اوتیلیه و سروان به قصر، عشقی دیگر در دل آنها سر برمی‌آورد و ادوارد را به‌سوی اوتیلیه و شارلوته را به سوی سروان پیش می‌راند... کودک که در بغل اوست از دستش در آب می‌افتد و غرق می‌شود... من از راه خود بیرون رفته‌ام، قانون‌هایم را زیر پا گذاشته‌ام... و اکنون خدا به نحوی وحشتناک چشمان مرا گشوده است. تصمیم من این است: من هرگز به ادوارد تعلق نخواهم داشت ...
منجی آخرالزمانی هندوها... یک سفیدپوست مسیحی ادعا می‌کند آخرین آواتار ویشنو است؛ خدایی که هیئت جسمانی دارد... مخالفانش، این خدای تجسدیافته را باور ندارند و او را شیادی حرفه‌ای می‌دانند که با باندهای مواد مخدر در ارتباط است... قرار است با شمشیر آخته و کشتاری خونین جهان را از لوث جور و فساد جهانگیر پاک کند... برداشت‌های روان‌پریشانه از اعتقادات متعصبانه توسط فردی خودشیفته که خود را در جایگاه اسطوره‌ای منجی می‌پندارد و به خونسردی فاجعه می‌آفریند ...
خواهر و معشوقه‌اش، دروسیلا می‌میرد و کالیگولا بر اثر مرگ او به پوچی زندگی بشر پی می‌برد... آنچه کالیگولا می‌خواهد این است که به اندازه‌ی سرنوشت بی‌رحم شود تا از خلال بی‌رحمی او انسان‌ها به آن «بی‌رحمی دیگر» پی ببرند ... بزرگ‌زادگان دربار را به صورت عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی درمی‌آورد که ریسمانشان در دست اوست. آنها را وامی‌دارد تا برای نجات زندگی خود همه‌چیز را تسلیم کنند و به همه چیز پشت کنند، یعنی همه‌ی آنچه در واقع علت وجودی زندگی آنهاست ...
پدر ویژگی‌های بارز یک آنیموس منفی (سایه مردانه) را در خود حمل می‌کند... در جوانی، خودکامه و جسور و بی‌توجه بوده و تا به امروز، تحقیرگر: به مادرت صد دفعه گفته‌ بودم از این پسر مرد در نمی‌آد... تلاش ناکام پیرمرد در دست‌درازی به معصومیت پسر موجب استقرار حس گناهی است که یک قدم تا «انزجار از خود» فاصله دارد. و این فاصله با تنبیه پدر و تایید مادر طی و تبدیل به زخمی عمیق می‌شود... او یک زخمی است که می‌تواند زخم بزند ...
کتاب سه بخش دارد و در هر بخش ماجرا از دید یکی از سه مرد خانواده روایت می‌شود... سه راوی سه نگاه ولی یک سوژه: مادر... تصویر موج‌های هم‌مرکز که یکی پس از دیگری به حرکت درمی‌آیند ولی هرگز به یک‌دیگر نمی‌رسند... از خاله آیرین می‌شنویم و از زندگی و رابطه‌اش با شوهر سابقش بوید،‌ از سوفی، خدمتکار خانه که دلبسته کارل است، ‌از کارل آلمانی و داستان‌های پدربزرگش،‌ از عمه کلارا و عمو ویلفرد و جزییات خانه‌شان و علایق‌شان... در فصل اول پسری سرکش و برادرآزار به نظر می‌آید ولی در فصل دوم وجوه تازه‌ای از شخصیت ...