بازه‌ای سی‌ساله را -از رحلت پیامبر تا صلح امام حسن(ع)- در برمی‌گیرد و چگونگی ظهور جریانی افراطی در تاریخ اسلام را بررسی می‌کند که امروزه به‌نام نو خارجی‌گری (سلفی/تکفیری) بازمی‌شناسیم... گرانبار از غنایم و ثروتی که ثمره‌ گشایش ایرانشهر و سایر بلاد مفتوحه بود سربرآورد؛ و جامعه‌ اسلامی را که می‌رفت تا از عبای خلفای راشدین، قبای سلطنت بر قامت امویان بردوزد، دچار چنددستگی و اختلاف ساخت

کهنه‌روایتی دیگر | آرمان ملی
 

محمدعلی موحد در کتاب «در کشاکش دین و دنیا» با گزارشی شتاب‌آلود از سی سال نخست صدر اسلام، می‌کوشد پاسخی به دغدغه‌های دیرسال خود (دو مجلد دیگر این کتاب تاکنون منتشر نشده) درباب رابطه‌ دین و دولت، فراهم آورد و بنیان‌های آنچه را که ـ به‌زعم وی ـ کجروی از حکومت اسلامی محض بوده واکاود. کتاب، بازه‌ای سی‌ساله را -از رحلت پیامبر تا صلح امام حسن(ع)- در برمی‌گیرد و چگونگی ظهور جریانی افراطی در تاریخ اسلام را بررسی می‌کند که امروزه به‌نام نو خارجی‌گری (سلفی/تکفیری) بازمی‌شناسیم.

در این دوره‌ پرتلاطم که شورش اهل رده و مدعیان دروغین نبوت، ارکان دولت نوپای اسلامی را به لرزه افکنده بود؛ اختلافات عشیره‌ای و تفاخر به اصل‌ونسب، که در زمان حیات پیامبر فروخفته اما هرگز نمرده بود، آشکار شد و با تخطی از سفارشات صریح نبوی و غصب مقام خلافت، زمینه‌ساز بروز اختلافاتی شد که تا به امروز مبتلا ‌به جهان اسلام است. این اختلافات، یک ‌چند به علت تثبیت حکومت و آغاز فتوحات اسلامی به حاشیه رانده شد ولی دیگربار‌، و گرانبار از غنایم و ثروتی که ثمره‌ گشایش ایرانشهر و سایر بلاد مفتوحه بود سربرآورد؛ و جامعه‌ اسلامی را که می‌رفت تا از عبای خلفای راشدین، قبای سلطنت بر قامت امویان بردوزد، دچار چنددستگی و اختلاف ساخت. در معرکه‌ جمل و به‌دنبال آن نبرد صفین، مسلمین ـ برای نخستین‌بارـ تیغ درمیان خود گذاشتند و بسیاری از مخلصین و سابقون در اسلام، طعمه‌ فتنه‌ داخلی شدند.

در فصل دوم، نویسنده به موازات گزارش اصلی، روایتی تاریخی/ادبی از روند انحطاط جهانشاهی ساسانی،‌ به‌دنبال شکست از رومیان و منازعات داخلی بر سر تاج‌وتخت، و چگونگی فتح ایران به‌دست اعراب را نیز ارائه می‌دهد و در تلاش است با تامل در اسناد و روایات معتبر اسلامی/ایرانی، روایتی واحد بازگوید که فحوای همه روایات موجود را دربرداشته باشد.

اما آنچه در فصل سوم می‌خوانیم را -علی‌رغم تخصصی‌بودن مبحث- باید میان‌پرده‌ای نامربوط لحاظ کرد که چندان سنخیتی با سایر فصول کتاب ندارد. این فصل به برآمدن دیوان‌سالاری دستگاه‌های دولتی در جهان اسلام اختصاص یافته؛ و چگونگی، ریشه‌ها و دلایل نیاز به ایجاد یک نظام بوروکراتیک را ـ در خلافتی که هرروز به وسعت قلمروش اضافه می‌شد، مورد بررسی قرار می‌دهد. اینکه چطور افزایش مداخلات و درآمد ناشی از فتوحات، شیوه سنتی و قبیله‌ای تقسیم غنائم را ناکارآمد ساخت و نیاز نودولتان مسلمان را به اقتباس از نظام دیوانی دولت ساسانی را فراهم ساخت. این فصل اما می‌توانست - با توجه به اشراف نویسنده به موضوع و جامعیت اطلاعات موجود- به‌عنوان مقاله یا حتی، کتابی مجزا به رشته تحریر درآید و آوردن آن در این مجموعه، شاید صرفاً بدلیل سابقه نویسنده در امر وکالت، توجیه‌پذیر باشد.

در فصل چهارم، گزارش اولیه پی‌گرفته می‌شود و علاوه بر اشاراتی به سابقه آشنایی و ارتباط بین ایرانیان و اعراب، تا پیش از عصر فتوحات و از آن جمله سرنوشت ایرانی‌تباران یمن (ابناالاحرار) و همچنین ایرانیان مقیم در بحرین و عمان؛ چگونگی تعامل مغلوبان و فاتحان در ایران تسخیرشده، علل گروش ایرانیان به اسلام و نقش ایشان در حوادث بعد از رحلت تا آغاز فتنه اول (جنگ داخلی) -که راه را برای بروز شقاق در جهان اسلام هموار ساخت- بازخوانی شده است.

فصل بعدی به نحوه‌ رفتار تازیان در ایران و حوادث مربوط به سقوط شاهنشاهی ساسانی اختصاص یافته و به‌نوعی بازگفت حوادث پیشین و مکمل آنهاست به‌دیگر سخن، فصل پنجم کتاب را بایستی پیوستی زائد دانست، که می‌شد در ذیل همان فصول قبل جای‌گیرد. فصل ششم اما، به‌نسبت فصول قبل، از تازگی بیشتری برخوردار است و مباحث مربوط به جریان قرا و جنبش فراگیر خوارج را با توجه به نظرات اسلام‌شناسان متأخرتر مطرح می‌کند. در این بخش، شاهد آنیم که چگونه مخدوش‌بودن مرزهای تشخیص حق و باطل در نظر قاطبه مسلمین -و انفعال جمعی از نامدارترین صحابه پیامبر- منجر به چالش کشیده‌شدن اندیشه‌ امت واحده شد که آفات خود را در نبرد خونبار صفین و مساله حکمیت آشکار ساخت. حکمیت راه را بر جریان خوارج گشود؛ جریانی که قاریان را در هسته‌ مرکزی خود داشت. پدیده قرا البته هنوز از نکات ناروشن تاریخ صدر اسلام است و نویسنده سعی دارد با بیان فرضیات مطروحه در این مبحث تصویری واضح‌تر از ایشان و نقش مهم‌شان در بروز و جهت‌دهی به حوادث عصر فتنه به‌دست دهد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

عشقش او را ترک کرده؛ پدرش دوست ندارد او را ببیند و خودش هم از خودش بیزار است... نسلی که نمی‌تواند بی‌خیال آرمان‌زدگی و شعار باشد... نسلی معلق بین زمین ‌و هوا... دوست دارند قربانی باشند... گذشته‌ای ساخته‌اند برای خودشان از تحقیرها، نبودن‌ها و نداشتن‌ها... سعی کرده زهر و زشتی صحنه‌های اروتیک را بگیرد و به جایش تصاویر طبیعی و بکر از انسان امروز و عشق رقم بزند... ...
دو زن و یک مرد همدیگر را، پس از مرگ، در دوزخ می‌یابند... همجنس‌بازی است که دوستش را به نومیدی کشانده و او خودکشی کرده است... مبارز صلح‌طلبی است که به مسلکِ خود خیانت کرده است... بچه‌ای را که از فاسقش پیدا کرده در آب افکنده و باعث خودکشی فاسقش شده... دژخیم در واقع «هریک از ما برای آن دو نفرِ دیگر است»... دلبری می‌کند اما همدمی این دو هم دوام نمی‌آورد... در باز می‌شود، ولی هیچ‌کدام از آنها توانایی ترک اتاق را ندارد ...
«سم‌پاشی انسان‌ها» برای نجات از آفت‌های ایدئولوژیک اجتناب‌ناپذیر است... مانع ابراز مخالفتِ مخالفین آنها هم نمی‌شویم... در سکانس بعد معلوم می‌شود که منظور از «ابراز مخالفت»، چماق‌کشی‌ و منظور از عناصر سالم و «پادزهرها» نیز «لباس‌شخصی‌ها»ی خودسر!... وقتی قدرت در یک حکومت، مقدس و الهی جلوه داده شد؛ صاحبان قدرت، نمایندگان خدا و مجری اوامر اویند و لذا اصولا دیگر امکانی! برای «سوءاستفاده» باقی نمی‌ماند ...
رفتار جلال را ناشی از قبول پست وزارت از سوی خانلری می‌داند و ساعدی را هم از مریدان آل‌احمد می‌بیند... خودداری سردبیر مجله سخن از چاپ اشعار نیما باعث دشمنی میان این دو شد... شاه از او خواسته بوده در موکب ملوکانه برای افتتاح جاده هراز بروند... «مادر و بچه» را به ترجمه اشرف پهلوی منتشر کرد که درواقع ثمینه باغچه‌بان مترجم آن بود... کتاب «اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده» را نزد شاه می‌برد: «که چه نشسته‌اید؟ دین از دست رفت! این کتاب با ترویج افکار الحادی احساسات مردم مسلمان را جریحه‌دار کرد ...
در نیمه‌های دوره قاجار اقتصاد کشور با اقتصاد جهانی پیوند یافت و بخش کشاورزی و جامعه روستایی با توجه به این شرایط در معرض تغییر قرار گرفت... تا پیش از اصلاحات ارضی شکل غالب کار در کشور نه کار مزدی که کار رعیتی بود... هیچ برنامه ملی برای ثبت بیکاری و برقراری بیمه‌های بیکاری وجود ندارد... سیاست‌های دولت برای اسکان مهاجران بیکار با شکست مواجه شده... گفتارهای همدلانه انقلابیون موجب شد این گروه‌ها با انقلابیون همراه شوند ...